Operationaliseren – Stappenplan met voorbeelden

Als je een of meerdere abstracte concepten onderzoekt, zoals succes, geluk of status, moet je deze concepten operationaliseren, omdat je ze niet direct kunt meten. Je vertaalt de concepten naar meetbare variabelen.

De operationalisering van je concepten vindt plaats nadat je je onderzoeksvragen hebt opgesteld. Je kunt het stappenplan van ons operationalisatieschema gebruiken, waarbij je antwoord geeft op de volgende vijf vragen:

  1. Welke abstracte concepten wil je in het onderzoek meten?
  2. Hoe definieer je de abstracte concepten?
  3. Welke dimensies en subdimensies horen bij deze definities van je abstracte concepten?
  4. Welke meetbare fenomenen, ofwel indicatoren, representeren deze abstracte concepten (variabelen) in het onderzoek?
  5. Hoe kun je deze indicatoren meten?


Operationaliseren houdt in dat je een abstract concept meetbaar maakt door concrete, observeerbare indicatoren te selecteren die representatief zijn voor het abstracte concept. Zo kun je dit concept toch onderzoeken met behulp van je meetbare variabelen.

In dit artikel wordt gebruikgemaakt van een voorbeeld over het creëren van een stimulerende werkomgeving.

Hiervoor moet je eerst het abstracte concept definiëren. Daarna bepaal je welke dimensies bij het concept horen en welke indicatoren geschikt zijn. Over het algemeen geldt dat hoe meer indicatoren je gebruikt, hoe meer valide je resultaten zijn.

Operationalisatie in je scriptie

Je definieert het abstracte begrip als je je probleemstelling, onderzoeksvragen en/of hypothese(n) presenteert. Zo weet je lezer direct wat je bedoelt met de concepten die je wilt onderzoeken. In sommige gevallen vraagt een begeleider om een begrippenlijst aan het begin van je scriptie. Dan kun je de definitie ook daar vast toevoegen.

Je werkt vervolgens je definitie uit en bespreekt in het theoretisch kader de dimensies en indicatoren die bij het abstracte concept horen. Pas in de methodologie geef je aan hoe je je indicatoren gaat meten.

Het kan ook voorkomen dat je de operationalisatie op andere manieren moet verwerken, zoals:

  • in een apart hoofdstuk;
  • in een aparte paragraaf van je theoretisch kader of methodologie;
  • in de bijlage.

Daarom is het verstandig om de richtlijnen van je onderwijsinstelling te controleren. Je schrijft de operationalisatie in de onvoltooid tegenwoordige tijd.

Bekijk ook ons artikel met een volledig voorbeeld van een operationalisatie in een scriptie.

Stap 1. Abstracte concepten kiezen

Om te bepalen of je te maken hebt met een abstract concept, moet je jezelf afvragen of het concept kan worden uitgedrukt in een getal of dat het kan variëren in waarde. Als dit niet zo is, dan heb je te maken met een abstract concept.

Het creëren van een stimulerende werkomgeving is een abstract concept, omdat je het niet kan uitdrukken in een getal en het niet kan variëren in waarde. Het kan bovendien op verschillende manieren geïnterpreteerd en gedefinieerd worden.

Als je tien mensen vraagt een peer te tekenen, zullen ze alle tien ongeveer dezelfde tekening maken. Als je dezelfde tien mensen vraagt geluk te tekenen, zullen de tekeningen sterk variëren. Dit komt doordat geluk een abstract concept is, terwijl een peer concreet (niet-abstract) is.

Voorbeelden abstracte concepten Voorbeeld niet-abstracte concepten
Geluk Inkomen
Status Appels
Depressie Geld
Creëren van een stimulerende werkomgeving Komma’s
Succes Computers
Welvaart Schoonmaakspullen
Falen Werkuren
Wereldwijsheid WAO-uitkering
Netheid Minister-president
Financiële afhankelijkheid Rashond

Kijk jij ook zo uit naar afstuderen?

We helpen je graag een handje!

  • Minder stress
  • Hulp binnen handbereik
  • 100% tevredenheidsgarantie

Ontdek hoe we jou kunnen helpen

Stap 2. Het abstracte concept definiëren

Nu je hebt bepaald welke abstracte concepten je wilt onderzoeken, moet je een definitie formuleren voor deze begrippen. Zonder een duidelijke afbakening wordt je onderzoek al snel te breed. Je dient aan te geven hoe je een abstract concept interpreteert om op basis van die definitie de dimensies en vervolgens indicatoren te bepalen.

Als je het creëren van een stimulerende werkomgeving wilt meten, doe je eerst literatuuronderzoek om te bepalen wat het begrip inhoudt. In dit geval gebruiken we de volgende werkdefinitie als uitgangspunt voor de operationalisatie.

Voorbeeld definitie 1: Stimulerende werkomgeving
Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarbij ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.

Je zou echter ook een andere definitie kunnen gebruiken voor hetzelfde begrip. De afbakening bepaalt dus de richting van je onderzoek.

Voorbeeld definitie 2: Stimulerende werkomgeving
Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer in teamsverband aan variërende projecten werkt, onder leiding van een enthousiaste en kundige manager.

Stap 3. Dimensies en subdimensies bepalen

Een abstract concept kan worden opgesplitst in verschillende dimensies met ieder eigen indicatoren die samen het abstracte concept meetbaar maken. Het kan ook voorkomen dat een dimensie weer subdimensies heeft. Een dimensie heeft subdimensies als de dimensie zelf verduidelijkt dient te worden, omdat binneen de dimensie abstracte concepten gehanteerd worden.

De dimensies en subdimensies die bij een abstract concept horen beschrijf je in je theoretisch kader op basis van literatuur.

De dimensies die bij jouw abstracte begrip horen, zijn afhankelijk van de gekozen definitie. Wat hiermee bedoeld wordt, laten we zien in het volgende voorbeeld waarbij twee verschillende definities worden gehanteerd voor het abstracte concept “een stimulerende werkomgeving creëren”.

Voorbeeld – Definitie 1: Dimensies en subdimensies
Abstract concept Dimensies Subdimensies
Het creëren van een stimulerende werkomgeving

Definitie:

Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarbij ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.

De werkgever biedt de ruimte om zelfstandig aan taken te werken.
De werkgever legt de werknemer interessante en uitdagende werkzaamheden voor. Interessante werkzaamheden kunnen nieuwe taken zijn die niet steeds herhaald hoeven te worden.

Uitdagende werkzaamheden zijn werkzaamheden die een intellectuele inspanning van de werknemer vergen.

De werkgever zorgt voor gestructureerde begeleiding zodat de werknemer de taken goed kan uitvoeren.
De werkgever heeft de kennis om antwoord te geven op vragen en het proces voldoende te begeleiden.
De werkgever zorgt voor de juiste software voor de werknemer om de taken te kunnen uitvoeren.
De werkgever biedt doorgroeimogelijkheden.
Voorbeeld – Definitie 2: Dimensies (geen subdimensies)
Abstract concept Dimensies
Het creëren van een stimulerende werkomgeving

Definitie:

Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer in teamsverband werkt aan variërende projecten, onder leiding van een enthousiaste en kundige manager.

De werkgever stelt de werknemer in de gelegenheid samen te werken in een team.
Een enthousiaste en kundige manager leidt het team zodat teamleden de taken goed uitvoeren.
De werkgever biedt de werknemer de mogelijkheid om met het team aan verschillende projecten te werken.

De werkgever zorgt voor gevarieerd werk.

De manager heeft de kennis om antwoord te geven op vragen en processen voldoende te begeleiden.

Stap 4. Indicatoren bepalen

Indicatoren zijn de concrete, observeerbare fenomenen die je gebruikt om je abstracte concept mee te meten. Per dimensie (en subdimensie) van je abstracte concept formuleer je indicatoren die je vervolgens kunt meten. Hoe meer indicatoren je gebruikt, hoe betrouwbaarder en meer valide je meting over het algemeen is. Helaas wordt het onderzoek vaak ook tijdsintensiever en complexer.

Welke indicatoren je gebruikt, hangt af van de definitie die je hanteert. Als je bij het concept “succes” alleen ingaat op financieel succes, maar bijvoorbeeld geen indicatoren kiest om succes in de liefde te meten, dan is je operationalisatie niet volledig. Je kijkt dan bijvoorbeeld alleen naar “jaarinkomen”, “aantal panden in bezit”, “salarisstijging over de laatste 10 jaar”, et cetera.

Je beschrijft welke indicatoren je gebruikt in je theoretisch kader.

Voorbeeld: Indicatoren

Abstract concept: Het creëren van een stimulerende werkomgeving.

Werkdefinitie: Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarbij ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.

Dimensies Subdimensies Indicatoren
De werkgever biedt de ruimte om zelfstandig aan taken te werken. De werkgever biedt ruimte aan werknemers om eigen keuzes te maken qua werkzaamheden.

Werknemers plannen hun eigen werkzaamheden per dag in.

Werknemers hebben een eigen werkplek ter beschikking om hun werkzaamheden uit te voeren.

De werkgever legt de werknemer interessante en uitdagende werkzaamheden voor. Interessante werkzaamheden zijn nieuwe taken die niet voortdurend worden herhaald.

Uitdagende werkzaamheden zijn werkzaamheden die een intellectuele inspanning van de werknemer vergen.

De werkgever houdt rekening met verschillen tussen werknemers in wat zij kunnen.

De werkgever biedt mogelijkheden om te leren door te doen: om vaardigheden op te doen tijdens het uitvoeren van werkzaamheden.

De werkgever laat de werkzaamheden aansluiten bij de functie van de werknemer.

De werkgever zorgt voor een gevarieerd takenpakket.

De werkgever zorgt voor gestructureerde begeleiding zodat de werknemer de taken goed kan uitvoeren. De werkgever geeft korte instructies.

De werkgever ondersteunt instructies met voorbeelden.

De werkgever begeleidt de werknemer bij het plannen van het werk.

De werkgever evalueert eens per maand de werkzaamheden van de werknemer.

De werkgever heeft de kennis om antwoord te geven op vragen en het proces voldoende te begeleiden. De werkgever geeft correcte antwoorden op vragen met betrekking tot de werkzaamheden.

De werkgever heeft zelf de tijd of heeft andere werknemers die de tijd hebben om vragen te beantwoorden.

De werkgever zorgt voor de juiste tools voor de werknemer om de taken ten uitvoer te brengen. De werkgever zorgt voor de juiste software.

De werkgever zorgt voor toegang tot interne documenten.

De werknemer mag twee beeldschermen  gebruiken tijdens het werk.

Stap 5. Variabelen meten

Zodra je de indicatoren hebt bepaald, ben je al op de helft van je operationalisatie. Hierna moet je namelijk nog bepalen met welke onderzoeksmethoden je deze gaat meten. Als je alle indicatoren hebt gemeten, heb je indirect je abstracte begrip gemeten.

Je beschrijft hoe je de indicatoren meet in de methodologie. Daarbij is het uiteraard belangrijk om het onderzoeksdoel voor ogen te houden. Zo verzamel je bruikbare kwalitatieve of kwantitatieve data.

In het voorbeeld dat volgt veranderen we de indicatoren in enquête-items die een score kunnen krijgen tussen de 1 en de 10.

Voorbeeld: Items meten

Abstract concept: Het creëren van een stimulerende werkomgeving

Werkdefinitie: Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarbij ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.

Dataverzamelingsmethode: Enquête

Doel: Meten of een stimulerende werkomgeving is gecreëerd volgens de werknemers van het bedrijf.

Indicatoren Items Variabele (Gemeten scores)
De werkgever biedt werknemers ruimte om eigen keuzes te maken qua werkzaamheden.

Werknemers plannen dagelijks hun eigen werkzaamheden.

Werknemers hebben een eigen werkplek ter beschikking om hun werkzaamheden uit te voeren.

De werkgever houdt rekening met verschillen tussen werknemers in wat zij kunnen.

De werkgever biedt mogelijkheden om te leren door te doen: om vaardigheden op te doen tijdens het uitvoeren van werkzaamheden.

De werkgever laat de werkzaamheden aansluiten bij de functie van de werknemer.

De werkgever zorgt voor een gevarieerd takenpakket.

1. Bij dit bedrijf kan ik zelf mijn werkzaamheden kiezen die ik uitvoer.

2. Bij dit bedrijf kan ik zelf dagelijks mijn werkzaamheden inplannen.

3. Bij dit bedrijf heb ik een eigen, vaste werkplek waar ik mijn werkzaamheden uitvoer.

4. De werkzaamheden die dit bedrijf mij biedt, sluiten aan bij mijn individuele kwaliteiten.

5. Ik leer nieuwe vaardigheden terwijl ik mijn werkzaamheden uitvoer.

6. Et cetera.

Het creëren van een stimulerende werkomgeving

– Gemeten minimum:

20

– Gemeten maximum:

60

– Gemiddelde score:

40

40 gedeeld door X aantal items:

Gemiddeld geven werknemers de werkomgeving van het bedrijf een 6,4 op een schaal van 1 tot 10.

Scribbrs operationalisatieschema

Het onderstaande schema kun je invullen om je eigen operationalisatie uit te voeren. Klik op de blauwe button onder de tabel om het schema te openen in Google Docs, zodat je het kunt opslaan en downloaden.

Abstract concept & werkdefinitie Dimensies Sub-dimensies Indicatoren Items Variabele (gemeten scores)
Abstract concept:

Werkdefinitie:

1. 1. 1. 1. Abstract concept:

Doel van de meting:

Gemeten minimum:

Gemeten maximum:

Gemeten gemiddelde:

Variabele gemeten:

2. 2. 2. 2.
3. 3. 3. 3.

Template Google Spreadsheets

Tip: Kopieer het Google Docs-document zodat je het zelf kunt aanpassen.

Wat vind jij van dit artikel?
Lou Benders

Lou was Scribbrs Product- en Kwaliteitsmanager tot ze naar Italië verhuisde voor de liefde en het lekkere weer. Nu werkt ze op afstand aan Scribbrs diensten en aan handige artikelen over academische teksten.

2 reacties

Melissa
25 februari 2020 om 16:46

Dankzij de Scribbr site al een heel eind gekomen met mijn scriptie, maar nu loop ik tegen het maken van een operationeel schema aan. Dit schema wil ik gebruiken voor het opstellen van mijn enquêtevragen.

Ik wil voor mijn scriptie de bruikbaarheid van een app meten. De definitie van bruikbaarheid is: ‘’De mate waarin een product gebruikt kan worden door bepaalde gebruikers, om bepaalde doelen naar tevredenheid te bereiken op een effectieve en efficiënte manier, binnen een bepaalde context van gebruik’’. Op basis van literatuur ben ik er wel achter gekomen dat het hierbij belangrijk is om te kijken naar (1) effectiviteit, (2) efficiëntie, (3) veiligheid, (4) praktisch nut, (5) leerbaarheid en (6) memorabiliteit. Ik loop alleen heel erg vast of deze begrippen zoals effectiviteit en efficiëntie dimensies of indicatoren van bruikbaarheid zijn. Indien het dimensies zijn, wat zijn dan goede bijbehorende indicatoren?

Bedankt alvast!!

Beantwoorden

Leon Smits
Leon Smits (Scribbr Team)
25 februari 2020 om 17:03

Hoi Melissa,

Wat fijn om te horen dat je al veel aan onze website hebt gehad!
Je vraag is redelijk specifiek en ook op meerdere manieren te interpreteren, dus ik raad je aan om dit met je begeleider te overleggen.

Zoals je zelf al zegt zou je de begrippen prima kunnen gebruiken als indicatoren voor de dimensie bruikbaarheid, maar het zijn ook begrippen die zelf indicatoren zouden kunnen hebben.
Efficiëntie zou als indicatoren bijvoorbeeld "snelheid" en "kwaliteit gebruikersinterface" kunnen hebben.
Eerlijk gezegd vermoed ik dat het gebruiken van deze begrippen als indicatoren voldoende zal zijn, maar check dit dus goed met je begeleider!

Succes,

Groetjes,
Leon

Beantwoorden

Is er iets nog niet helemaal duidelijk of ontbreekt er wat? Laat een opmerking achter.

Please click the checkbox on the left to verify that you are a not a bot.