Verklarende variabelen en responsvariabelen

Als onderzoeker kijk je vaak naar causale relaties tussen variabelen door experimenten of observaties uit te voeren. Zo kun je bijvoorbeeld onderzoeken of cafeïne invloed uitoefent op reactiesnelheid door participanten verschillende hoeveelheden cafeïne te geven en vervolgens de reactietijden tijdens een taak te meten en te vergelijken.

Een verklarende variabele (explanatory variable) is de variabele die je manipuleert of waar je veranderingen in waarneemt, terwijl de responsvariabele (response variable) verandert als gevolg van die manipulatie.

De termen “verklarende variabele” en “responsvariabele” worden vaak gebruikt als synoniemen voor andere termen.

Oorzaak (wat verandert) Effect (wat wordt gemeten)
Onafhankelijke variabele Afhankelijke variabele
Voorspellende variabele Uitkomstvariabele
Verklarende variabele Responsvariabele

Verklarende variabelen vs responsvariabelen

Het is belangrijk om het verschil tussen verklarende variabelen en responsvariabelen te kennen als je een onderzoeksdesign maakt:

  • Een verklarende variabele is de verwachte oorzaak, en deze verklaart de resultaten.
  • Een responsvariabele is het verwachte gevolg (de verandering), en deze reageert op een verandering in de verklarende variabele.

Je verwacht dus alleen een verandering in de responsvariabele als de verklarende variabele verandert.

Er kan een indirecte of directe causale relatie bestaan tussen de variabelen. Bij een indirecte relatie kan de verklarende variabele de responsvariabele alleen beïnvloeden via een mediërende variabele.

Als het om een correlatie (samenhang) gaat, zijn er geen verklarende variabelen en responsvariabelen. Zelfs als een verandering in de ene variabele gepaard gaat met een verandering in de andere variabele is het niet vast te stellen in welke richting de beïnvloeding plaatsvindt. Ook kan het voorkomen dat er een derde variabele is die beide variabelen beïnvloedt.

Voorbeelden van verklarende en responsvariabelen

Bij sommige onderzoeken is er sprake van slechts één verklarende en één responsvariabele, maar in meer gecompliceerde onderzoeken kun je een model opstellen waarin je met meerdere verklarende variabelen een of meer responsvariabelen probeert te voorspellen.

Onderzoeksvraag Verklarende variabelen Responsvariabele
Is academische motivatie een voorspeller van academische prestatie?
  • Academische motivatie
  • Tentamencijfers
Kunnen overmoed en risicoperceptie financieel risicogedrag verklaren?
  • Overmoed
  • Risicoperceptie
  • Investeringskeuzes
Heeft het weer invloed op de overdracht van COVID-19?
  • Temperatuur
  • Vochtigheidsgraad
  • Windsnelheid
  • Reproductiegetal COVID-19

Verklarende vs onafhankelijke variabelen

Verklarende variabelen en onafhankelijke variabelen lijken sterk op elkaar, maar er zijn subtiele verschillen.

Onafhankelijke variabelen zouden in de context van een onderzoek niet mogen worden beïnvloed door een andere variabele. Ze worden enkel gemanipuleerd door onderzoekers. Als je een gecontroleerd experiment uitvoert waarbij je precies kunt manipuleren hoeveel cafeïne iemand consumeert, is de hoeveelheid cafeïne een onafhankelijke variabele.

In sommige gevallen gebruiken onderzoekers liever de term “verklarende variabele” in plaats van “onafhankelijke variabele”, omdat onafhankelijke variabelen in natuurlijke situaties wel vaak worden beïnvloed door andere variabelen. Dat betekent dat ze niet zuiver onafhankelijk zijn.

Voorbeeld: Verklarende versus onafhankelijke variabelen
Je onderzoekt of leeftijd en risicoperceptie voorspellers kunnen zijn voor stressreacties in verschillende situaties.

Je verzamelt een steekproef van jongvolwassenen, volwassenen en ouderen en vraagt ze om een vragenlijst in te vullen in het laboratorium. Ze lezen beschrijvingen van situaties waarin een dreiging aan bod komt en moeten aangeven hoe groot ze het risico inschatten. Terwijl ze de lijst invullen, meet je de stressreacties met biofeedback-apparatuur.

Tijdens je analyse ontdek je dat leeftijd en risicoperceptie een hoge correlatie vertonen. Jongeren beoordelen een situatie eerder als risicovol dan volwassenen en ouderen.

Dit betekent dat leeftijd en risicoperceptie niet onafhankelijk van elkaar zijn. Daarom is het beter om deze variabelen geen onafhankelijke variabelen te noemen, maar verklarende variabelen (voor de responsvariabele stressreactie).

De termen “verklarende variabele” en “responsvariabele” worden vaak gebruikt in de context van een regressieanalyse. Hierbij ligt de focus op het voorspellen of verklaren van veranderingen in responsvariabelen als gevolg van veranderingen in verklarende variabelen.

Ontvang feedback op taal, structuur, lay-out en bronvermelding

Professionele Scribbr-editors kijken je scriptie na op:

  • Academisch taalgebruik
  • Onduidelijke zinnen
  • Grammaticale fouten
  • Interpunctie
  • Verboden woorden

Bekijk het voorbeeld

Verklarende variabelen en responsvariabelen visualiseren

Een grafiek is de makkelijkste manier om de relatie tussen een verklarende variabele en een responsvariabele te visualiseren. In grafieken wordt de verklarende variabele over het algemeen op de x-as (horizontale as) geplaatst, terwijl de responsvariabele op de y-as (verticale as) wordt geplaatst.

  • Als je kwantitatieve variabelen hebt, gebruik je een scatterplot of lijndiagram.
  • Als je responsvariabele categorisch is, gebruik je een scatterplot of lijndiagram.
  • Als je verklarende variabele categorisch is, gebruik je een staafdiagram.

Als je slechts een verklarende variabele en een responsvariabele hebt, verzamel je gepaarde data. Dat betekent dat iedere waarde voor de responsvariabele kan worden gekoppeld aan een waarde voor de verklarende variabele (voor iedere participant).

Voorbeeld: Verklarende en responsvariabelen
Een Amerikaanse onderwijskundige onderzoekt of er sprake is van een causale relatie tussen academische motivatie en academische prestatie door een steekproef te trekken van 200 Amerikaanse studenten.

  • De verklarende variabele is academische motivatie op het begin van het academisch jaar.
  • De responsvariabele is het gewogen gemiddelde tentamencijfer (GPA) op het eind van het eerste semester.

Academische motivatie wordt onderzocht door een 8-puntsschaal te gebruiken, terwijl het gewogen gemiddelde tentamencijfer in Amerika kan variëren tussen de 1 en 4. Om de data te visualiseren plot ze de academische motivatie aan het begin van het jaar op de x-as en het gewogen gemiddelde tentamencijfer op het eind van het semester op de y-as. Ieder datapunt komt overeen met de gepaarde data van één participant.

De scatterplot laat een duidelijke verklarende relatie zien tussen academische motivatie aan het begin van het jaar en GPA op het eind van het semester.
 
Een scatterplot om de relatie tussen een verklarende en responsvariabele te visualiseren 

Veelgestelde vragen

Wat zijn verklarende variabelen en responsvariabelen?

Een verklarende variabele (explanatory variable) is de variabele die je manipuleert of waar je veranderingen in waarneemt, terwijl de responsvariabele (response variable) verandert als gevolg van die manipulatie.

Wat is het verschil tussen verklarende en onafhankelijke variabelen?

In sommige gevallen gebruiken onderzoekers liever de term “verklarende variabele” in plaats van “onafhankelijke variabele“, omdat onafhankelijke variabelen in natuurlijke situaties toch vaak worden beïnvloed door andere variabelen. Dat betekent dat ze niet zuiver onafhankelijk zijn.

Hoe plot je verklarende en responsvariabelen in een grafiek?

In grafieken wordt de verklarende variabele over het algemeen op de x-as (horizontale as) geplaatst, terwijl de responsvariabele op de y-as (verticale as) wordt geplaatst.

  • Als je kwantitatieve variabelen hebt, gebruik je een scatterplot of lijndiagram.
  • Als je responsvariabele categorisch is, gebruik je een scatterplot of lijndiagram.
  • Als je verklarende variabele categorisch is, gebruik je een staafdiagram.
Wat vind jij van dit artikel?
Pritha Bhandari

Pritha heeft een academische achtergrond in Engels, psychologie en cognitieve neurowetenschappen. Als interdisciplinaire onderzoekster vindt ze het leuk om begrijpelijke artikelen te schrijven, zodat ze moeilijke concepten kan uitleggen aan studenten en academici.

1 reactie

Pritha Bhandari
Pritha Bhandari (Scribbr Team)
15 juli 2021 om 18:24

Ik hoop dat dit artikel je heeft geholpen. Is er nog iets onduidelijk? Ik doe mijn best om vragen en opmerkingen te beantwoorden. :)

Is er iets nog niet helemaal duidelijk of ontbreekt er wat? Laat een opmerking achter.

Please click the checkbox on the left to verify that you are a not a bot.