Operationaliseren – Stappenplan met voorbeelden

Als je in je scriptie, academische tekst of stageverslag een of meerdere abstracte concepten onderzoekt, zoals succes, geluk of status, moet je een operationalisatie uitvoeren.

Dit doe je zodra je je onderzoeksvragen hebt opgesteld, om te weten hoe je de abstracte concepten die je in deze vragen gebruikt, kunt meten.

Je komt tot een goede operationalisatie van abstracte concepten door ons operationalisatieschema te gebruiken waarin je in stappen antwoord geeft op de volgende 5 vragen:

  1. Welke abstracte concepten wil je in het onderzoek meten?
  2. Hoe definieer je de abstracte concepten?
  3. Welke dimensies en subdimensies horen bij deze definities van je abstracte concepten?
  4. Welke meetbare fenomenen, ofwel indicatoren, representeren deze abstracte concepten (variabelen) in het onderzoek?
  5. Hoe ga je deze indicatoren meten?


Operationaliseren houdt in dat je een abstract concept meetbaar maakt door niet-abstracte en observeerbare fenomenen, namelijk indicatoren, te selecteren die het abstracte concept representeren, zodat je je abstracte concept als meetbare variabele kunt gebruiken in het onderzoek.

In dit artikel leggen wij ons stappenplan uit aan de hand van het abstracte begrip: ‘creëren van een stimulerende werkomgeving’.

Hiervoor moet je eerst kijken naar de verschillende dimensies die bij het abstracte concept horen. Hierna bepaal je de indicatoren om je abstracte concept meetbaar te maken. Over het algemeen geldt dat hoe meer indicatoren je gebruikt, hoe meer valide je resultaten zijn.

Operationalisatie in je scriptie

De definitie van het abstracte begrip die je gebruikt voor je operationalisatie beschrijf je wanneer je je probleemstelling, onderzoeksvragen en/of hypothese(s) presenteert. Zo weet je lezer direct wat je bedoelt met de concepten die je wilt onderzoeken.

Je werkt vervolgens je definitie uit en gaat in op de indicatoren die bij het abstracte concept horen in je theoretisch kader. Hierna volgen in je methodologie de manieren waarop je jouw indicatoren gaat meten.

Het kan ook zijn dat je operationalisatie een apart hoofdstuk vormt of een aparte paragraaf binnen je theoretisch kader of methodologie, of dat je de operationalisatie in je bijlagen moet opnemen. Ga goed na wat je studierichtlijnen hierover aangeven.

Je schrijft de operationalisatie in de onvoltooid tegenwoordige tijd.

Compleet voorbeeld van een operationalisatie in een scriptie

Abstracte concepten

Om te weten of je een abstract concept gebruikt, moet je jezelf afvragen of het concept uit te drukken is in een getal of dat het kan variëren in waarde. Als dit niet zo is, dan heb je te maken met een abstract concept.

Het creëren van een stimulerende werkomgeving is een abstract concept omdat je het niet kan uitdrukken in een getal en het niet kan variëren in waarde. Het kan bovendien op verschillende manieren geïnterpreteerd en gedefinieerd worden.

Voorbeelden abstracte conceptenVoorbeeld niet-abstracte concepten
GelukInkomen
StatusAppels
DepressieGeld
Creëren van een stimulerende werkomgevingKomma’s
SuccesComputers
WelvaartSchoonmaakspullen
FalenWerkuren
WereldwijsheidWAO-uitkering
NetheidMinister-president
Financiële afhankelijkheidRashond

Voorkom teleurstelling en upload je scriptie op tijd!

Vanwege drukte kan het in mei, juni en juli helaas voorkomen dat we de nakijkservice (deels) moeten sluiten.

Voorkom teleurstelling en bekijk wanneer je het beste je scriptie kunt uploaden.

Bekijk het drukteschema

Definitie abstract concept

Nu je bepaald hebt welke abstracte concepten je moet onderzoeken, moet je een definitie geven van deze begrippen. Zonder een vooraf bepaalde, duidelijke definitie wordt je onderzoek al snel te breed. Je dient te afbakenen hoe je een abstract concept interpreteert om aan de hand van die definitie de dimensies en vervolgens indicatoren te bepalen.

Het is afhankelijk van jouw definitie van een abstract begrip, wat je uiteindelijk precies gaat meten.

Als je ‘het creëren van een stimulerende werkomgeving’ wilt meten, moet je weten wat dit in je onderzoek, gebaseerd op literatuur, precies inhoudt. In dit geval gebruiken we de volgende werkdefinitie als uitgangspunt voor de operationalisatie.

Voorbeeld definitie 1: Stimulerende werkomgeving
Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarin daarbij ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.

Je zou echter ook een andere definitie kunnen gebruiken voor hetzelfde begrip. De definitie bepaalt de richting van je onderzoek.

Voorbeeld definitie 2: Stimulerende werkomgeving
Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer werkt in een team aan variërende projecten onder leiding van een enthousiaste en kundige manager.

Dimensies en subdimensies

Een abstract concept is onder te verdelen in verschillende dimensies met ieder eigen indicatoren die samen het abstracte concept meetbaar maken. Het kan ook zijn dat een bepaalde dimensie weer subdimensies heeft. Een dimensie heeft subdimensies als de dimensie zelf verduidelijkt dient te worden doordat binnen de dimensie abstracte concepten gehanteerd worden.

De dimensies en subdimensies die bij een abstract concept horen beschrijf je aan de hand van de literatuur in je theoretisch kader.

De dimensies die bij jouw abstracte begrip horen, zijn afhankelijk van de definitie die je hebt geformuleerd. Wat hiermee bedoeld wordt, laten we zien in het voorbeeld dat hier volgt aan de hand van twee verschillende definities van het abstracte concept: creëren van een stimulerende werkomgeving.

Voorbeeld – Definitie 1. Dimensies en subdimensies
Abstract conceptDimensiesSubdimensies
Creëren van een stimulerende werkomgeving

Definitie:

Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarin daarbij ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.

De werkgever biedt de ruimte om zelfstandig aan taken te werken.
De werkgever legt de werknemer interessante en uitdagende werkzaamheden voor.Interessante werkzaamheden zijn ‘nieuwe’ taken die zichzelf niet voortdurend herhalen.

Uitdagende werkzaamheden zijn werkzaamheden die een intellectuele inspanning van de werknemer vergen om de werkzaamheden uit te voeren.

De werkgever zorgt voor gestructureerde begeleiding zodat de werknemer de taken goed kan uitvoeren.
De werkgever heeft de kennis om antwoord te geven op vragen en het proces voldoende te begeleiden.
De werkgever zorgt voor de juiste software voor de werknemer om de taken ten uitvoer te brengen.
De werkgever biedt opties om binnen het bedrijf door te groeien.
Voorbeeld – Definitie 2. Dimensies (geen subdimensies)
Abstract conceptDimensies
Creëren van een stimulerende werkomgeving

Definitie:

Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer werkt in een team aan variërende projecten onder leiding van een enthousiaste en kundige manager.

De werkgever stelt de werknemer in de gelegenheid samen te werken in een team.
Een enthousiaste en kundige manager leidt het team zodat het de taken goed uitvoert.
De werkgever biedt de werknemer de mogelijkheid om met het team aan verschillende projecten te werken.

De werkgever zorgt voor een variatie in de projecten waaraan het team werkt.

De manager heeft de kennis om antwoord te geven op vragen en processen voldoende te begeleiden.

Indicatoren

Indicatoren zijn de niet-abstracte en observeerbare fenomenen die je gebruikt om je abstracte concept mee te meten. Per dimensie (en subdimensie) van je abstracte concept formuleer je indicatoren die je vervolgens kunt meten. Hoe meer indicatoren je gebruikt, hoe betrouwbaarder (maar ook hoe omvangrijker en tijdsintensiever) je meting is.

Welke indicatoren je gebruikt, hangt af van de definitie die je hanteert. Als je bijvoorbeeld bij het begrip ‘succes’ alleen ingaat op financieel succes en succes qua carrière, dan gebruik je geen indicatoren die betrekking hebben op succes in de liefde. Je gaat dan bijvoorbeeld alleen in op indicatoren als: ‘Inkomen per jaar’, ‘Aantal huizen in bezit’, ‘Stijging van salaris in 10 jaar’, ‘Aantal promoties in 10 jaar’, etc.

Je beschrijft welke indicatoren je gebruikt in je theoretisch kader.

Voorbeeld indicatoren

Abstract concept: Creëren van een stimulerende werkomgeving.

Werkdefinitie: Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarin daarbij ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.

DimensiesSubdimensiesIndicatoren
De werkgever biedt de ruimte om zelfstandig aan taken te werken.De werkgever biedt ruimte aan werknemers om eigen keuzes te maken qua werkzaamheden.

Werknemers plannen hun eigen werkzaamheden per dag in.

Werknemers hebben een eigen werkplek ter beschikking om hun werkzaamheden ten uitvoer te brengen.

De werkgever legt de werknemer interessante en uitdagende werkzaamheden voor.Interessante werkzaamheden zijn ‘nieuwe’ taken die zichzelf niet voortdurend herhalen.

Uitdagende werkzaamheden zijn werkzaamheden die een intellectuele inspanning van de werknemer vergen om de werkzaamheden uit te voeren.

De werkgever houdt rekening met verschillen tussen werknemers in wat zij kunnen.

De werkgever biedt mogelijkheden om te leren door te doen: om vaardigheden te verwerven tijdens het uitvoeren van werkzaamheden.

De werkgever sluit de werkzaamheden aan bij de functie van de werknemer.

De werkgever zorgt voor een gevarieerd takenpakket.

De werkgever zorgt voor gestructureerde begeleiding zodat de werknemer de taken goed kan uitvoeren.De werkgever geeft korte instructies.

De werkgever ondersteunt zijn instructies met voorbeelden.

De werkgever begeleidt de werknemer bij het plannen van het werk.

De werkgever evalueert eens per maand de werkzaamheden van de werknemer.

De werkgever heeft de kennis om antwoord te geven op vragen en het proces voldoende te begeleiden.De werkgever geeft correcte antwoorden op vragen met betrekking tot de werkzaamheden.

De werkgever heeft zelf de tijd of heeft andere werknemers die de tijd hebben om vragen te beantwoorden.

De werkgever zorgt voor de juiste tools voor de werknemer om de taken ten uitvoer te brengen.De werkgever zorgt voor de juiste software.

De werkgever zorgt voor toegang tot XY-documenten.

De werknemer heeft twee beeldschermen, een computer en een laptop tot zijn beschikking tijdens het werken.

Variabelen meten

Zodra je weet welke indicatoren je gebruikt in je onderzoek, ben je al op de helft van je operationalisatie. Hierna moet je namelijk nog bepalen hoe je de indicatoren gaat meten, ofwel met welke onderzoeksmethoden. Als je alle indicatoren hebt gemeten, heb je daarmee je abstracte begrip, ofwel je variabele, gemeten.

Hoe je jouw indicatoren meet, geef je aan in je methodologie. Daarbij is het uiteraard belangrijk om het doel dat je hebt met je onderzoek voor ogen te houden. Zo weet je hoe je de indicatoren moet meten.

In het voorbeeld dat volgt veranderen we de indicatoren in items die een score kunnen krijgen op een schaal van 1 tot 10 in een enquête onder werknemers.

Voorbeeld variabele – items meten

Abstract concept: Creëren van een stimulerende werkomgeving

Werkdefinitie: Een stimulerende werkomgeving is een werkomgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarin daarbij ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.

Methode van meten: Enquête

Doel: Meten of een stimulerende werkomgeving is gecreëerd volgens de werknemers van bedrijf X.

IndicatorenItemsVariabele (Gemeten scores)
De werkgever biedt ruimte aan werknemers om eigen keuzes te maken qua werkzaamheden.

Werknemers plannen hun eigen werkzaamheden per dag in.

Werknemers hebben een eigen werkplek ter beschikking om hun werkzaamheden ten uitvoer te brengen.

De werkgever houdt rekening met verschillen tussen werknemers in wat zij kunnen.

De werkgever biedt mogelijkheden om te leren door te doen: om vaardigheden te verwerven tijdens het uitvoeren van werkzaamheden.

De werkgever sluit de werkzaamheden aan bij de functie van de werknemer.

De werkgever zorgt voor een gevarieerd takenpakket.

1. Bij bedrijf X kan ik zelf mijn werkzaamheden kiezen die ik uitvoer.

2. Bij bedrijf X kan ik zelf dagelijks mijn werkzaamheden inplannen.

3. Bij bedrijf X heb ik een eigen, vaste werkplek waar ik mijn werkzaamheden uitvoert.

4. De werkzaamheden die bedrijf X mij biedt, sluiten aan bij mijn individuele kwaliteiten.

5. Ik leer nieuwe vaardigheden terwijl ik mijn werkzaamheden uitvoer.

6. Etc.

Creëren van een stimulerende werkomgeving

– Gemeten minimum:

20

– Gemeten maximum:

60

– Gemiddelde score:

40

40 gedeeld door X aantal items:

Gemiddeld geven werknemers een 6,4 op een schaal van 1 tot 10  voor een stimulerende werkomgeving binnen bedrijf X.

Scribbr Operationalisatieschema

Abstract concept & WerkdefinitieDimensiesSub-dimensiesIndicatorenItemsVariabele (Gemeten scores)
Abstract concept:

Werkdefinitie:

1.1.1.1.Abstract concept:

Doel van de meting:

Gemeten minimum:

Gemeten maximum:

Gemeten gemiddelde:

Variabele gemeten:

2.2.2.2.
3.3.3.3.

Sjabloon Google Spreadsheets

Tip: Kopieer het Google Docs-document zodat je deze zelf kunt aanpassen.

Wat vind jij van dit artikel?
Lou Benders

Lou was Scribbrs Product- en Kwaliteitsmanager tot ze naar Italië verhuisde voor de liefde en het lekkere weer. Nu werkt ze op afstand aan Scribbrs diensten en aan handige artikelen over academische teksten.

2 reacties

F
29 november 2018 om 12:22

Dag Lou Benders,

Morgen heb ik een tentamen waarvoor ik o.a. een operationalisatieschema moet maken. Bij sommige begrippen snap ik hoe ik ze moet operationaliseren, maar bij andere loop ik vast.

VB
Vraag: Hoe cre¨eren we een stimulerende werkomgeving voor x?

Begrip: Stimulerend > dimensie: Ruimte, Benodigde middelen(pc's) > indicator: Kleurgebruik, Aantal pc's in de ruimte.

Begrip: Werkomgeving > dimensie: Stad, Dorp, Industrieterrein > indicator: ???

Ik hoop dat u mij verder op weg kunt helpen =)

Vriendelijke groet,

F

Beantwoorden

Lucy Vleeshouwers
Lucy Vleeshouwers (Scribbr-team)
29 november 2018 om 13:09

Beste F,

Bedankt voor je vraag! Misschien kan ik je hiermee op weg helpen:

Als je kijkt naar het begrip ‘werkomgeving’, noem jij nu als dimensies of het werk in een stad, in een dorp of op een industrieterrein gedaan wordt. Zo kun je ernaar kijken, maar het hoeft niet om de fysieke omgeving te gaan.
De definitie in het artikel van een (stimulerende) werkomgeving is een omgeving waarin de werknemer voldoende ruimte heeft om zelfstandig beslissingen te nemen en zich te ontwikkelen met behulp van interessante en uitdagende werkzaamheden, maar waarin ook voldoende gestructureerde en kundige begeleiding aanwezig is.
De werkomgeving heeft dus ook te maken met de collega’s, de bedrijfsstructuur en de ontwikkelingsmogelijkheden.

Indicatoren kunnen dan zijn:

- Hoeveelheid contact met collega’s
- Sfeer op het werk
- Mate van hiërarchie
- Mate van autonomie
- Mogelijkheden voor ontwikkeling

Tot slot kun je je afvragen of ‘werkomgeving’ wel een abstract concept is dat geoperationaliseerd moet worden. ‘Een stimulerende werkomgeving’ is te verdelen in dimensies en indicatoren, zodat meetbaar wordt wanneer een omgeving stimulerend is of in welke mate. Bij ‘werkomgeving’ is dat lastiger.

Hopelijk kun je hiermee verder!

Groetjes,
Lucy

Beantwoorden

Stel een vraag of reageer.