Observatie in je scriptie – wanneer kun je het gebruiken?

Gepubliceerd op door Laatste update op: 26 april 2017

Observatie is een methode waarmee je simpel gezegd observeert, kijkt en luistert naar wat mensen doen en wat ze bezighoudt. Om je observaties wetenschappelijk te maken, is het belangrijk systematisch verslag te leggen.

In veel onderzoeken en scripties kan het nuttig zijn om aandacht te besteden aan menselijk gedrag. Een voor de hand liggende techniek hiervoor is kijken hoe mensen reageren in bepaalde situaties, welk gedrag ze vertonen en wat voor interacties plaatsvinden.

Dit betekent niet dat observaties gemakkelijk en informeel zijn. Want observatie wordt pas echt een onderzoeksmethode als je dit kijken combineert met verslagleggen, beschrijven, analyseren en interpreteren.

Er bestaan verschillende vormen van observatie. Zo kun je als observator in meer of mindere mate deelnemen aan de situatie die geobserveerd wordt en kan de observatie op meer of minder gestructureerde manier plaatsvinden.

Wanneer gebruik je de observatiemethode?

  • Wanneer je onderzoeksvraag een hoe- of wat-vraag is.
    Bijvoorbeeld: “Hoe gedragen probleemjongeren zich in de klas ten opzichte van hun docent?”
  • Wanneer er nog weinig bekend is over het onderwerp wat je wilt onderzoeken; dus over het gedrag van mensen in een bepaalde situatie.
    Zo kun je bijvoorbeeld onderzoeken hoe mensen zich in de supermarkt tijdens het boodschappen doen gedragen. Pakken ze heel gericht de spullen die ze nodig hebben of doen ze langer over de keuze voor de producten? Gaan ze veel sociale interacties aan in de supermarkt of niet? Doen er meer vrouwen of mannen boodschappen?
  • Wanneer een fenomeen of persoon in zijn of haar natuurlijke setting moet worden bestudeerd.
    Soms wil je bijvoorbeeld de gedragingen van bepaalde samenlevingen, het gedrag van mensen in hun werkomgeving of het gedrag van kinderen in de klas onderzoeken.
  • Als het waarschijnlijk is dat respondenten met zelf-rapportage hun gedrag anders beschrijven dan het daadwerkelijk is.
    Wanneer bijvoorbeeld meer gevoelige onderwerpen besproken worden in enquêtes of interviews, kunnen mensen bewust of onbewust een ander antwoord geven dan de waarheid. Een voorbeeld hiervan is als gevraagd wordt naar hoe veel mensen op een dag roken. Mogelijk weten mensen niet zeker hoeveel ze roken of willen ze zichzelf positiever afspiegelen door te zeggen dat ze minder roken dan ze daadwerkelijk doen.

Soorten observatie

Participerende observatie

Bij participerende observatie maak je als observator deel uit van de context waarbinnen het gedrag van mensen bestudeerd wordt. Op die manier kun je duidelijk maken welke betekenis mensen hebben voor hun omgeving en welk gedrag ze hierbinnen uitvoeren. Zo kan een nauwkeurig en gericht beeld van een bepaalde situatie verkregen worden.

Binnen de participerende observatie kan onderscheid gemaakt worden tussen observatie waarbij de mensen die geobserveerd worden weten dat de observator ze observeert en observatie waarbij zij dat niet weten.

Voor- en nadelen participerende observatie

Voordelen Nadelen
Omdat je er zelf middenin staat kun je gedrag onderzoeken dat je met een enquête of interview niet zou kunnen kunnen onderzoeken.Je wordt als observator sterk beïnvloed door subjectieve elementen, doordat je deel uitmaakt van de situatie die geobserveerd wordt. Als onderzoeker kun je je bijvoorbeeld identificeren met de individuen die je bestudeert. Hierdoor krijg je slechts een beperkt inzicht in de daadwerkelijke betekenis van de sociale context.
Doordat je onderdeel ben van de context die je onderzoekt kun je tot interessante inzichten komen over het onderzoeksonderwerp, die je niet van tevoren had verwacht.Je kunt als onderzoeker onbedoeld het gedrag van de individuen die je observeert beïnvloeden, omdat je er zo dicht bij staat.

Wanneer gebruik je participerende observatie?

Participerende observatie wordt vooral gebruikt in kwalitatief onderzoek. Je kunt het gebruiken wanneer je gedetailleerde informatie over een bepaalde cultuur of groep mensen of over het gedrag van individuen wilt verkrijgen.

Niet-participerende observatie

In niet-participerende observatie maak je als observator geen deel uit van de sociale setting die geobserveerd wordt. In de meeste gevallen wordt de observator helemaal niet gezien door de individu(en) die geobserveerd worden. Dit kan bijvoorbeeld door middel van videobeelden.

Voor- en nadelen niet-participerende observatie

Voordelen Nadelen
Omdat je zo veel mogelijk buiten de te observeren situatie houdt kun je de situatie ook niet beïnvloeden. Hierdoor zijn de resultaten meer betrouwbaar.Je kunt met je onderzoek niet de diepte in, omdat je alles altijd van een afstandje bekijkt.
Het is een redelijk snelle en goedkope manier van observeren.Je kijkt alleen redelijk oppervlakkig naar de situatie of het gedrag. Hierdoor kun je niet makkelijk het echte probleem identificeren.

Wanneer gebruik je niet-participerende observatie?

Niet participerende observatie is een methode die je kunt gebruiken om een eerste beeld van een situatie te schetsen. Soms is naar bepaalde onderwerpen nog niet veel onderzoek gedaan, waardoor een eerste beeld heel nuttig kan zijn. Hiermee kun je het onderzoeksonderwerp definiëren en vorm je de basis voor eventueel vervolgonderzoek met andere onderzoeksmethoden.

Gestructureerde observatie

Gestructureerde observatie wordt ook wel systematische observatie genoemd. Hierbij wordt gebruikgemaakt van expliciet geformuleerde regels voor de observatie zelf en voor het rapporteren daarvan.

Deze regels zijn vastgelegd in een zogenaamd observatieschema. Zo kun je het geobserveerde onderbrengen in bepaalde categorieën die je voorafgaand aan de datacollectie hebt vastgesteld.

Voor- en nadeel gestructureerde observatie

Voordelen Nadelen
Iedere observatie wordt volgens een vast schema uitgevoerd en hierdoor kun je de observaties goed met elkaar vergelijken en categoriseren. Het wordt makkelijker om conclusies te trekken.Iedere observatie moet je op exact dezelfde manier moet uitvoeren. Dit kan soms lastig zijn, vooral als er sprake is van meerdere observators. Als zij de observatie niet op dezelfde manier uitvoeren, kan dit consequenties hebben voor de conclusies.

Wanneer gebruik je gestructureerde observatie?

Gestructureerde observatie kun je gebruiken wanneer je het probleem en doel van je onderzoek als precies geformuleerd hebt en het duidelijk is waar precies op gelet moet worden tijdens de observatie. De observatie dient in dat geval om bepaalde hypotheses te onderzoeken.

Ongestructureerde observatie

Ongestructureerde observatie houdt in dat het gedrag van individuen zo gedetailleerd mogelijk wordt geobserveerd. Hierbij wordt geen gebruik gemaakt van een vooraf opgesteld observatieschema, maar wordt juist zo veel mogelijk informatie verzameld. Het doel hiervan is om een verhalend verslag van het geobserveerde gedrag te maken.

Voor- en nadeel ongestructureerde observatie

Voordelen Nadelen
Je kunt je een breed beeld vormen van de te onderzoeken situatie en het te onderzoeken gedrag, omdat je niet op een bepaald element focust, maar naar het geheel kijkt.Er is een grote kans op verkeerde interpretaties of interpretaties die niet wetenschappelijk zijn, omdat je als onderzoeker geen richtlijnen hebt voor waar je op moet letten. Hierdoor bestaat de kans dat je op een bepaald aspect meer focust dan op een ander aspect van de situatie.

Wanneer gebruik je ongestructureerde observatie?

Deze vorm van observatie kun je gebruiken wanneer je je onderzoeksprobleem nog niet precies hebt geformuleerd. In dat geval kun je een bredere observatie doen, om de belangrijkste elementen binnen het probleem te identificeren en om bijvoorbeeld hypotheses te formuleren.

De bevindingen zijn daarom vooral te gebruiken als basis voor hypotheses die in vervolgonderzoek nader onderzocht kunnen worden. Er kunnen geen duidelijke conclusies uit getrokken worden.

Welke observatiemethode is geschikt voor jouw scriptie?

Om te bepalen welke observatiemethode het beste is voor jouw onderzoek, kun je jezelf de volgende vragen stellen:

Zijn mijn onderzoeksprobleem en -doel al duidelijk geformuleerd?

Als dit het geval is kun je het beste kiezen voor een gestructureerde observatiemethode. Als je echter het onderzoeksprobleem wilt vaststellen door middel van het observeren, dan is een ongestructureerde observatiemethode aan te raden.

Wil ik een breed beeld krijgen van het onderzoeksprobleem of een meer oppervlakkig beeld?

Als je een breed beeld wilt krijgen van het te onderzoeken onderwerp, kun je het beste kiezen voor een participerende observatiemethode. Mocht je op zoek zijn naar een meer oppervlakkig beeld van de situatie, dan is een niet-participerende observatiemethode aan te raden.

Is jouw onderzoek ethisch te verantwoorden?

Bedenk in hoeverre je observaties ethisch verantwoord zijn. Wanneer je mensen observeert die zich daar niet van bewust zijn, kan dat als onethisch gezien worden. Zeker als die mensen jou wel zien of zelfs met je praten.

Hoeveel tijd je hebt voor je onderzoek?

Wanneer je bijvoorbeeld wilt “infiltreren” in een samenleving om onderzoek te doen naar hun doen en laten, kost dit meer tijd, dan wanneer je een les op een middelbare school observeert. Een niet-participerende observatie kost minder tijd dan een participerende observatie.

Wat vind jij van dit artikel? (je stem is anoniem)
Bezig met het verwerken van je stem...
Je stem is doorgevoerd :-)
Je hebt al gestemd op dit artikel. Bedankt :-)
45 lezers vinden dit artikel handig. 47 stemmen in totaal.

Geen taalfouten en pijnlijke missers in je scriptie?

Schakel snel een professionele editor van Scribbr in.
Meer info & prijzen » Trustpilot score van 9.7
Scribbr prof

Geschreven door Kirsten Dingemanse

Kirsten is editor bij Scribbr. Ze heeft ervaring met het schrijven van scripties en het uitvoeren van onderzoeken en wil graag haar kennis hierover met studenten delen om ze verder te kunnen helpen.

8 reacties

  1. Sandra:

    Hoi!

    Ik heb een vraagje over de enquêtes. Ik krijg als feedback dat mijn vraagstelling in de enquête niet duidelijk is. (is mijn ogen wel, maar niet in die van de beoordelaar.) Hebben jullie tips hoe ik de vraagstelling moet maken? Waar kan ik informatie vinden over het maken van een goeie enquête?

  2. Stephanie:

    Hallo!
    Mijn vraag heeft betrekking op de uitwerking van een observatie. Ik heb een participerende observatie uitgevoerd en bij elk observatiemoment de bevindingen zo breed mogelijk beschreven. Nu is mijn vraag of ik deze ‘notities’ zo in de bijlagen kan toevoegen of dat ik ze op een andere manier moet uitwerken. Ik kan hier namelijk online niet veel duidelijks over vinden. Wel over de methoden, maar niet over de uitwerking.

    • Bas Swaen (Scribbr-team):

      Hoi Stephanie, ja je kunt ze op deze manier in de bijlagen zetten. Is het voor de lezer zo wel duidelijk wat de bijlagen precies voorstellen? Anders zou je er nog een kleine toelichting bij kunnen schrijven.

  3. Chiel:

    Aanvullend op de vraag van Stephanie rondom de participerende observatie.
    In hoeverre is het van belang dat alles wat beschreven staat in het format van de observatie ook duidelijk is voor de lezer?
    Er staan namelijk ook dingen beschreven die verder niet veel toevoegen aan het onderzoek, maar wel geobserveerd zijn.

    • Bas Swaen (Scribbr-team):

      Hoi Chiel, haal je nu niet twee zaken door elkaar? Alles wat je beschrijft in je scriptie moet duidelijk zijn voor je lezer. Als dat niet zo is dan zal je het moeten verduidelijken. Of een observatie wel of niet iets toevoegt aan je onderzoek heeft niets met de begrijpelijkheid voor de lezer te maken. Als je zaken niet wilt toevoegen omdat ze niets toevoegen aan je onderzoek laat je die zaken gewoon weg.

      • Chiel:

        Hoi Bas,
        bedankt voor je antwoord. Het vastleggen van de observatie zelf is voor mij het grootste pijnpunt. Bijvoorbeeld in welk format je dat het best kunt doen en wat wel en niet vast te leggen. Maar dit helpt me weer een stukje op weg.

Reageer