Wanneer gebruik ik komma’s en waar plaats ik ze?

Kommagebruik helpt een tekst makkelijker te lezen en beter te begrijpen. Soms is het zelfs zo, dat je zonder komma een zin niet zou begrijpen of foutief zou kunnen interpreteren.

Er zijn twee methodes te onderscheiden om komma’s te zetten, de ritmische en de grammaticale (of logische) methode.

Wanneer je strikt volgens de grammaticale methode komma’s zou zetten in een tekst, dan loopt de tekst niet meer lekker. Wanneer je alleen volgens de ritmische methode je komma’s plaatst, dan mis je soms komma’s waar ze toch echt horen te staan.

Daarom wordt het gebruik van een combinatie van beide methodes aangeraden. Nu, wat houdt dit in?

De grammaticale en ritmische methode

De grammaticale methode is erg strikt en geeft duidelijke regels over in welke situaties je komma’s moet plaatsen. Volgens de ritmische methode moet je alleen komma’s plaatsen daar waar je ze hoort, wanneer je een zin hardop voorleest.

Het semantische uitgangspunt

Naast de grammaticale en ritmische methode is er ook nog het semantische uitgangspunt (Daniëls, 2011). Het semantische uitgangspunt houdt zich bezig met situaties waarin de plaatsing van een komma de betekenis van de zin verandert. Een dergelijke situatie komt vaak voor in situaties waarin je verwijswoorden gebruikt.

Voorbeeld: Semantische uitgangspunt
Voorbeeld: De koning, die vorig jaar op het ijs uitgleed tijdens de wedstrijd, zal morgen aftreden.
Uitleg: In dit geval gaat de koning aftreden en wordt extra informatie over hem gegeven, namelijk dat hij vorig jaar uitgegleden was.

Voorbeeld: De koning die vorig jaar op het ijs uitgleed tijdens de wedstrijd zal morgen aftreden.
Uitleg: Over deze zin kan gevraagd worden: Welke koning treedt morgen af? En het antwoord is dan: De koning die vorig jaar uitgleed.

Dit betekent dat men weet over welke koning je het hebt doordat je met dat verwijswoord naar hem verwijst en vertelt wat hij gedaan heeft. Het onderwerp van de zin is dan ook: de koning die….tijdens de wedstrijd, terwijl bij de eerste zin ‘die vorig jaar… tijdens de wedstrijd’ alleen een bijstelling is.

Komma’s bij bijvoeglijke bepalingen

Ook wanneer je bijvoeglijke bepalingen schrijft, dan kunnen komma’s een verschil in betekenis tot gevolg hebben.

Voorbeeld: Komma’s bij bijvoeglijke bepalingen
Voorbeeld: Het ouderwetse, witte kastje.
Uitleg: Door het gebruik van de komma weten we over het kastje dat het ouderwets is, en dat het wit is.

Voorbeeld: Het ouderwetse witte kastje.
Uitleg: Doordat de komma hier weggelaten is, lezen we dat het kastje ouderwets wit is. Door het weglaten van de komma hoort de bijvoeglijke bepaling ‘ouderwetse’ nu bij witte, waardoor automatisch de betekenis verandert.

Overzicht plaatsing komma’s

Hieronder volgt een overzicht van wanneer je komma’s moet plaatsen en wanneer niet. Ook wordt hierin aangegeven wanneer je volgens de ritmische methode komma’s moet plaatsen (wanneer aangegeven wordt dat alleen een komma geplaatst moet worden als de zin lang is).

Wanneer je volgens de ritmische methode een komma moet plaatsen dan moet je de zin hardop voorlezen en luisteren waar je pauzeert.

Dit schema is gebaseerd op verschillende stijlgidsen (Burger & De Jong, 2009; Daniëls, 2011; Nederhoed, 2007; Renkema, 2005).

Plaats van de komma in hoofd- en bijzinnen
Plaats een komma…Voorkeur ScribbrVoorbeelden
…tussen twee hoofdzinnen zonder voegwoordNee, plaats hier liever een punt en begin een nieuwe zin. Of plaats een puntkomma ertussen.Het was een erg zenuwslopende situatie de mannen waren zeer gespannen.
Het was een erg zenuwslopende situatie. De mannen waren zeer gespannen.
Het was een erg zenuwslopende situatie; de mannen waren zeer gespannen.
…tussen twee hoofdzinnen met een voegwoord (en, maar etc.)Alleen als de hoofdzinnen lang zijn en het de duidelijkheid van de zin verbetert.Marietje ging naar school, en Jan ging naar huis.
Marietje ging naar school en Jan ging naar huis.
De evenwichtige vrouw, met haar grote bos haar, vertrouwde de boerenjongens die haar aanboden om haar een lift te geven niet, en zij zei hen daarom dat zij liever naar huis liep om nog een frisse neus te halen.
…als een hoofdzin in een andere hoofdzin staatGebruik hier liever aandachtsstreepjes – zoals deze – wanneer deze hoofdzin extra aandacht hoort te krijgen. Of gebruik haakjes, wanneer deze hoofdzin niet zo belangrijk is.De Friese paarden stonden volgens hem al jaren, het waren geen jaren maar maanden, iedere dag op stal.
De Friese paarden stonden volgens hem al jaren – het waren geen jaren maar maanden – iedere dag op stal.
De Friese paarden stonden volgens hem al jaren (het waren geen jaren maar maanden) iedere dag op stal.
…tussen hoofd- en bijzinAlleen bij lange bijzinnen.De jongen ging douchen, nadat hij in de modder had gespeeld.
De jongen ging douchen nadat hij in de modder had gespeeld.
De jongen die iedere dag erop uit ging om in de modder te spelen ging toch maar eens een lange douche nemen, toen hij weer terugkwam van een dag ravotten.
…tussen bijzin en hoofdzinJa, wanneer de bijzin eindigt met een werkwoord, terwijl de hoofdzin met een werkwoord begint.
Anders alleen bij lange bijzinnen en als het de leesbaarheid van de zin verbetert.
Toen hij om elf uur ’s avonds aanbelde schrok Emma.
Toen hij om elf uur ’s avonds aanbelde, schrok Emma.
…als een bijzin in een hoofdzin staatJa, vooral wanneer de bijzin eindigt met een werkwoord, terwijl de hoofdzin met een werkwoord begint.De jongen was toen hij elf jaar geworden was erg bang voor slangen. *niet foutief, maar liever wel met komma.
De jongen was, toen hij elf jaar geworden was, erg bang voor slangen.
De jongen, toen hij elf jaar geworden was, was erg bang voor slangen.
…voor een uitbreidende bijzinDit hoort bij het semantische uitgangspunt. Een uitbreidende bijzin wordt veranderd in een beperkende bijzin wanneer geen komma’s geplaatst worden. Hier moet je dus wel komma’s plaatsen. Het antwoord is daarom: Ja. Plaats je geen komma, dan verandert de zin in een beperkende bijzin. Zie ook voorbeeld 1.De artikelen van lezers die wij belangrijk vinden lezen we altijd helemaal door.
De artikelen van lezers, die wij belangrijk vinden, lezen we altijd helemaal door. *Nog een reden om hier een komma te zetten is dat de bijzin eindigt met een werkwoord en de hoofdzin hier vervolgens weer mee begint.
…tussen twee persoonsvormenJa, behalve wanneer de zin erg kort is, of wanneer in de nabijheid een komma moet staan die wenselijker is. De regel is dat je bijna altijd een komma moet plaatsen tussen twee werkwoordsvormen die niet samen één gezegde vormen.Hoe ver we vanavond nog zullen komen, zal afhangen van de omstandigheden op de weg.
Plaats van de komma in zinsdelen
Plaats een komma…Voorkeur ScribbrVoorbeelden
…als er een bijstelling in de zin staatDit hoort weer bij het semantische uitgangspunt. Wanneer je een bijstelling wilt schrijven moet je komma’s plaatsen.Piet, de oudste zoon van onze buurman, is geslaagd voor zijn eindexamen.
Onze grote zeeheld, De Ruyter, ligt hier begraven.
… als er een verplaatst zinsdeel in de zin staatJa, maar deze situatie komt niet vaak voor in scripties.Die auto hoe lang staat die daar al?
Die auto, hoe lang staat die daar al?
… als er een bijwoordelijke bepaling in de zin staatJa, maar ook deze situatie komt niet vaak voor in scripties.Wilt u indien mogelijk vandaag reageren?
Wilt u, indien mogelijk, vandaag reageren?
…als er meerdere bijvoeglijke bepalingen in de zin staatOok deze situatie hoort bij het semantische uitgangspunt. Zie ook voorbeeld 2.
Bepaal op basis van wat je zelf wilt zeggen of je komma’s plaatst.
Een ouderwets, mahoniehouten bureau. (het bureau is ouderwets en het is van mahoniehout)
Een hopeloos kort geding. (het geding is hopeloos kort)
Een oud wit houten hek. (het hek is van hout dat oud wit is)
…als er een reeksvormer in de zin staatHier kun je komma’s plaatsen, maar dit is niet nodig. Doe het liever wel wanneer de zinsdelen erg lang zijn.Zij zijn zowel moe als lui.
De schaatsers die gisteren zowel de Elfstedentocht hebben gereden, als een cursus paaldansen heb gedaan zijn erg moe. *komma is optioneel
…als er een tussenwerpsel in de zin staatJa, maar ook deze situatie komt niet vaak voor in scripties.Dit is, godzijdank, achter de rug.
…als er een aangesproken persoon in de zin staatJa.U moet weten, meneer de president, dat….
…vóór het woordje en/ofJa, wanneer er:

  • een bijstelling voor en/of staat

Soms:

  • bij een opsomming
  • ter verduidelijking

Nee:

  • Als het inhoudelijk gelijkwaardige deelzinnen verbindt
  • wanneer gelijkwaardigheid uitgedrukt wordt.
De kinderen, die al wat ouder waren, en ook de ouders waren verontwaardigd.
Later gingen we nog naar Harry’s achternichten, en de tante van Piet.
Het was een erg mooie dag, en een erg interessante dag.
De draaimolen gaat erg snel en is mooi versierd.
Hamsters en muizen zijn knaagdieren.
Plaats van de komma in opsomming en getallen
Plaats een komma…Voorkeur ScribbrVoorbeelden
…als er sprake is van een opsommingJa, maar als de opsomming lang is, dan kan beter voor ieder onderdeel een nieuwe regel gebruikt worden en moet het geheel met puntkomma’s worden gescheiden.De hobby’s van Sam waren schaatsen, fietsen, lezen, computeren, met lego spelen, tafeltennissen, rekenen en slapen.
De hobby’s van Sam bestonden uit:

  • Iedere morgen een rondje schaatsen;
  • ’s middags 10 km fietsen;
  • De Homerus lezen;
  • Op de computer Fifa spelen;
…als afkortingen als etc., enz. en e.d. in de zin staanJa, maar als de afkortingen voluit worden geschreven dan hoeft er geen komma te staan.De spelers, coaches, trainers, masseurs, etc., hadden het erg naar hun zin tijdens de borrel.
Plaats van de komma in brieven
Plaats een komma…Voorkeur ScribbrVoorbeelden
…na de aanhef en afsluiting van een briefJa, behalve wanneer de brief met L.S. begint.Beste heer of mevrouw,
Met vriendelijke groet,
…in de adressering van een briefAlleen wanneer de adressering op één regel geschreven wordt.Kerkstraat 22, 1055XS, Amsterdam, Nederland
…in de datum van een briefAlleen wanneer de datum en plaats op één regel staan.De Bilt, 14 september 2010
Wat vind jij van dit artikel?
Lou Benders

Lou is Scribbr's Product- en Kwaliteitsmanager. Ze heeft veel ervaring als taaldocent en editor en legt graag uit hoe je academische teksten schrijft.

Geen taalfouten en pijnlijke missers in je scriptie?

Schakel snel een professionele editor van Scribbr in.
Meer info & prijzen » Trustpilot score van 9.8

9 reacties

Fiona
14 juli 2015 18:48

Hoe zit het met de volgende zin:
Willem-Alexander en zijn vrouw Máxima gaan daar elk jaar naartoe.
Willem-Alexander en zijn vrouw, Máxima, gaan daar elk jaar naartoe.
Wel of geen komma´s?

Beantwoorden

Michelle Mertens
Michelle Mertens (Scribbr-team)
14 juli 2015 19:08

Hoi Fiona,

Zonder komma's! Succes.

Beantwoorden

Fiona
15 juli 2015 18:33

Hoi Michelle,
Bedankt voor je snelle reactie! Vervolgvraagje:
Waarom zonder?
Is hier geen sprake van een bijstelling? En zo niet, waarin ligt dan in dit geval het onderscheid tussen wel of geen bijstelling?
Alvast bedankt!

Beantwoorden

Lou Benders
Lou Benders (Scribbr-team)
15 juli 2015 18:54

Hoi Fiona,

Zonder komma is deze zin weliswaar beter, maar met komma is deze niet incorrect.
Het ligt eraan hoezeer je de nadruk wilt leggen op het feit dat de vrouw van Willem-Alexander Máxima is of dat je komma's plaatst ja of nee. En inderdaad, wanneer je Máxima tussen komma's plaatst dan is dit een bijstelling.

Zoals Taaladvies.net ook aangeeft: Een bijstelling drukt een verklarende toevoeging uit bij het eraan voorafgaande zelfstandig naamwoord, is daarvan in gesproken taal door een pauze gescheiden en in geschreven taal door komma's. Voorbeelden:

(1) Het onderzoek werd geleid door een deskundige op het gebied van belastingfraude, de heer Pietersen.

(2) De heer Lubbers, de toenmalige minister-president, kon zich van dat voorval niets herinneren.

Je verklaart zo met de bijstelling dat je het over Máxima hebt. Echter, omdat iedereen weet dat de vrouw van onze koning Máxima heet, is het beter om gewoon 'zijn vrouw Máxima' te schrijven. Het leest ook fijner als een korte zin niet vol komma's staat :).

Uiteindelijk is de keuze dus een kwestie van smaak. Persoonlijk geef ik zelfs de voorkeur aan: Willem-Alexander en Máxima gaan daar elk jaar naartoe.

Ik hoop dat ik het hiermee wat duidelijker voor je heb gemaakt!

Groetjes,

Lou

Beantwoorden

Fiona
16 juli 2015 11:41

Duidelijk! Dankjewel.

Beantwoorden

Tara
30 september 2015 13:10

Volgens mij staat er een d/t- fout ongeveer halverwege deze pagina, in de volgende zin: 'Een uitbreidende bijzin wordt verandert in een beperkende bijzin wanneer geen komma’s geplaatst worden.' Dit moet 'wordt veranderd' zijn lijkt me?

Beantwoorden

Lou Benders
Lou Benders (Scribbr-team)
30 september 2015 13:29

Oei, wat een grove fout! Zo zie je maar weer... iedereen maakt stomme taalfouten. Goed opgemerkt! Dankjewel :). We gaan het direct aanpassen.

Groetjes,
Lou

Beantwoorden

Joris
17 maart 2017 13:46

Bij voorbeeld 2 wordt gezegd dat in 'ouderwetse witte kastje' (zonder komma) 'ouderwetse' op 'witte' slaat. Zou er in dat geval niet, zoals in de uitleg, 'ouderwets witte kastje' moeten staan?

Beantwoorden

Lou Benders
Lou Benders (Scribbr-team)
17 maart 2017 18:46

Hoi Joris,

Je hebt helemaal gelijk. Ik heb het aangepast! Bedankt :)

Groetjes,

Lou

Beantwoorden

Reageer