Aaneenschrijven van woorden en samenstellingen

Wanneer schrijf je twee woorden aan elkaar, wanneer gebruik je een streepje en wanneer schrijf je ze niet aan elkaar? Vaak zien we dat studenten op goed geluk ergens een streepje tussen schrijven, terwijl iets eigenlijk aan elkaar geschreven hoort te worden. Daarnaast heb je weinig aan je spellingchecker wanneer het gaat over samenstellingen. Hieronder volgt daarom een samenvatting van de regels die hierover in Het Groene Boekje staan.

De drie vuistregels die je moet onthouden en nader toegelicht zullen worden, zijn de volgende:

1. Een woordgroep wordt los van elkaar geschreven.

2. Een samenstelling of een afleiding wordt aaneen geschreven.

3. In enkele bijzondere gevallen worden samenstellingen of woordgroepen geschreven met behulp van een koppelteken (een streepje). 

1. Woordgroep

“Een woordgroep is een serie woorden die bij elkaar worden gehouden door een grammaticaal verband, zoals in een zin” (Het Groene Boekje, 2005). Een dergelijk verband hoeft daarom niet aangetoond te worden in de spelling.

Woordgroepen

Het koninklijk instituut

Huis aan huis

7 maart 2010

Ad fundum

Te allen tijde

2. Samenstelling en een afleiding

Delen van een samenstelling worden aaneengeschreven. Als twee woorden samen een nieuwe betekenis hebben, dan wordt het verband hiertussen getoond door deze aan elkaar te schrijven. Dit gebeurt met samenstellingen die uit één of meer delen bestaan. Deze samenstellingen bestaan niet uit twee gelijkwaardige delen. Meestal zegt het ene woord iets over het andere. Zo kun je een stoel identificeren als een campingstoel en een bepaalde tactiek als een verdedigingstactiek.

Samenstellingen

Kortetermijnplanning

Campingstoel

Veldbed

Verdedigingstactiek

Massagetherapeut

Aidsvirus

Infostand*

*Samenstellingen met een verkorting worden ook aaneengeschreven.
Als je een woord combineert met een voor- of een achtervoegsel (bijvoorbeeld pre-, on- of –lijk) dat niet als apart woord bestaat, dan heet het geheel een afleiding. Delen van een afleiding worden ook aan elkaar vast geschreven.

Delen van een afleiding

Onschuld (on-)

Schuldig (-ig)

Antiheld (anti-)

Pseudowetenschap (pseudo-)

Verdrietig (-ig)

Belangrijk (-rijk)

Driedelige samenstelling

Driedelige combinaties waarvan het eerste deel wel bij het tweede hoort maar niet bij het derde aaneengeschreven: langebaanwedstrijd (een wedstrijd op de lange baan).

Wanneer het eerste woord hoort bij het derde dan wordt het uiteengeschreven: lange baanwedstrijd (een lange wedstrijd op de baan).

Het gebruik van koppeltekens

Een samenstelling die moeilijk te lezen of te begrijpen is, kan verduidelijkt worden met behulp van een koppelteken. Tip: check op google of de combinatie met een koppelteken een gelijk aantal hits heeft als de aaneengeschreven versie van het woord.

Verduidelijking met een koppelteken

Tweedekansonderwijs

Tweedekans-onderwijs

Je gebruikt een koppelteken ook wanneer een woord op twee manieren gelezen kan worden en als uit de context niet blijkt wat bedoeld wordt.

Een koppelteken als de samenstelling twee betekenissen kan hebben

Valkuil

Valk-uil

Massagebed

massa-gebed

massage-bed

3. Bijzondere gevallen met een koppelteken

Een koppelteken wordt gebruikt om de structuur te verduidelijken “of om een ongewoon woordbeeld te vermijden in een samenstelling” (Het Groene Boekje, 2005). Dit ongewone woordbeeld moet vermeden worden:

  • wanneer de elementen van een woord gelijkwaardig zijn,
  • bij samengestelde aardrijkskundige namen,
  • als het tweede element een hoofdletter heeft,
  • als een van de elementen een cijfer, letter, symbool of initiaalwoord is,
  • of in een samenstelling met een bijzondere voor- of nabepaling.

Gelijkwaardige elementen

Tussen gelijkwaardige elementen die naast elkaar worden geplaatst in een samenstelling wordt een koppelteken gebruikt. Het gaat hier om combinaties van twee of meer elementen die in principe allebei op de eerste of tweede plek zouden kunnen staan. Zo kun je hotel-restaurant zeggen, maar ook restaurant-hotel.

Samenstellingen met gelijkwaardige elementen

Zwart-wit

Politiek-ideologisch

Dichter-botanicus

Extremistisch-links

Democratisch-liberaal-conservatief

Je gebruikt ook een koppelteken als het eerste deel van de samenstelling verwijst naar een plaats of een bevolkingsgroep.

Verwijzing naar een plaats of bevolkingsgroep

Nederlands-hervormd

Rooms-katholiek

Baskisch-nationalistisch

Uitzondering: Als een samenstelling van twee bijvoeglijke naamwoorden niet omwisselbaar is, dan moeten deze twee bijvoeglijke naamwoorden aan elkaar geschreven worden.

Twee bijvoeglijke naamwoorden niet omwisselbaar

Sociaalpsychologisch

Sociaalkritisch

Populairwetenschappelijk

Christendemocratisch

Ultranationalistisch

In deze samenstellingen zegt het eerste gedeelte iets over het tweede deel.

Uitzondering: Als een beroepsnaam vergezeld wordt door een bijvoeglijk naamwoord, dan worden de woorden los van elkaar geschreven.

Beroepsnaam met een bijvoeglijk naamwoord

Sociaal psycholoog

Klinisch bioloog

Algemeen secretaris

Let op: Wanneer een zelfstandig naamwoord gevormd wordt op basis van een samenstelling met twee bijvoeglijke naamwoorden, dan wordt de schrijfwijze (aaneen of met een koppelteken) behouden.

Zelfstandig naamwoord op basis van samenstelling met twee bijvoeglijke naamwoorden

Een liberaal-conservatief

Een links-extremist

Een christendemocraat

Een ultranationalist

Samengestelde aardrijkskundige namen

Een tweedelig samengestelde aardrijkskundige naam en zijn afleidingen wordt geschreven met een koppelteken. Het gaat hier zowel om samenstellingen van aardrijkskundige namen als om aardrijkskundige namen met als linkerdeel Noord, Zuid, West, etc.

Samengestelde aardrijkskundige namen

Knokke-Heist

Latijns-Amerika

Noord-Holland

Nieuw-Zeeland

Dit koppelteken blijft behouden in afleidingen van de samengestelde vorm.

Koppelteken behouden in afgeleide vorm

Zuid-Hollands

Nieuw-Zeelander

Latijns-Amerikanen

Uitzondering: “Uitheemse samengestelde aardrijkskundige namen die met een spatie geschreven worden, krijgen geen koppelteken, ook niet in de afgeleide vormen en in samenstellingen” (Het Groene Boekje, 2005).

Uitheemse samengestelde aardrijkskundige namen

New York

New Yorkse

een New Yorkreis

Sri Lanka

Sri Lankaan

een Sri Lankareis

Elementen met hoofdletter

Een koppelteken gebruik je in een samenstelling voor een woorddeel met een hoofdletter.

Koppelteken bij samenstelling voor een woorddeel met hoofdletter

Zwart-Amerikaans

Anti-Frans

On-Engels

VUT-regeling

Benelux-land

Cijfers, letters, symbolen of initiaalwoorden

Je gebruikt een koppelteken in een tweedelige samenstelling voor of achter een cijfer, een aparte letter of een symbool, en ná een apostrof met een s.

Koppelteken bij cijfers, aparte letter, symbool en ná apostrof met een s

80-jarige

65+-kaart

y-as

tussen-s

mama’s-kindje

McDonald’s-maaltijd

Uitzondering: Wanneer een letter of een cijfer gebruikt wordt om een categorie aan te geven dan wordt het geheel als een woordgroep beschouwd. De delen worden dan los geschreven.

Letter of cijfer om een categorie aan te geven

Hepatitis B

Top 10

Vitamine B12

Een samenstelling met een dergelijke woordgroep krijgt maar één koppelteken: Top 10-plaat.

Een koppelteken moet gebruikt worden in een samenstelling voor of achter een initiaalwoord (een afkorting waarnaar verwezen wordt door alleen de letters te noemen, e.g. tv).

Koppelteken voor of achter een initiaalwoord

Tv-kijker

IQ-test

Bedrijfs-ps-netwerk

Bijzondere voor- of nabepalingen

Je gebruikt een koppelteken in een samenstelling die bestaat uit een grondwoord met een bijzondere voor- of nabepaling.

In combinatie met de elementen: niet-, non-, bijna-, oud-, ex-, aspirant-, adjunct-, substituut-, chef-, kandidaat-, interim-, stagiair-, leerling-, assistent-, collega-, of meester-. En ook met elementen als –generaal, -president, -testamentair, -verbaal, of –militair.

Koppelteken grondwoord met een bijzondere voor- of nabepaling

Niet-rookster*

Oud-burgemeester

Ex-gedetineerde

Meester-opzichter**

Directeur-generaal

Minister-president

*Als oud voormalig betekent wordt het in een samenstelling aaneengeschreven.
**Alleen niet in meestergast en meesterbrein.
Het wordt ook gebruikt in combinatie met een groep of werkstuk vernoemd naar een auteur of inspirator en met St.- of Sint-.

Koppelteken bij groep of werkstuk vernoemd naar auteur of inspirator

Regering-Kennedy

Zaak-Profumo

St.-Anna

Sint-Jozef

Daarnaast wordt het gebruikt in een zelfnoemfunctie (een woord dat zichzelf presenteert).

 Koppelteken in een zelfnoemfunctie

Ik-roman

Het-woord

Wij-vorm

Bij samenstellingen met een klinkerbotsing gebruik je ook een koppelteken.

Samenstelling bij klinkerbotsing

Havo-opleiding

Vice-eersteminister

Overzicht hoofdregels

Losgeschreven woordgroepen
RegelVoorbeeld
 Grammaticaal verband – niet een samenstellingHet koninklijk instituut
Huis aan huis
7 maart 2010
Ad fundum
Te allen tijde
Beroepsnaam en een bijvoeglijk naamwoordSociaal psycholoog
Klinisch bioloog
Algemeen secretaris
Aaneengechreven samenstellingen
RegelVoorbeeld
Samenstelling uit niet gelijkwaardige delenKortetermijnplanning
Overnemen
Campingstoel
Veldbed
Verdedigingstactiek
Massagetherapeut
Aidsvirus
Infostand
Samenstelling met een voor- of achtervoegselOnschuld (on-)
Schuldig (-ig)
Antiheld (anti-)
Pseudowetenschap (pseudo-)
Verdrietig (-ig)
Belangrijk (-rijk)
Samenstelling met bijvoeglijk naamwoorden die niet van plek kunnen wisselenSociaalpsychologisch
Sociaalkritisch
Populairwetenschappelijk
Christendemocratisch
Ultranationalistisch
Uitheemse samengestelde aardrijkskundige namen zonder spatieNew York – New Yorkreis…
Sri Lanka
Costa Rica
Puerto Rico
Samenstelling met een letter of cijfer die gebruikt wordt om een categorie aan te duidenHepatitis B
Top 10
Vitamine B12
Bij driedelige combinaties: Wanneer het eerste deel van de combinaties op het tweede slaat en niet op het derdeLangebaanwedstrijd
Samentstellingen met een koppelteken
RegelVoorbeeld
Samenstelling met gelijkwaardige elementen (ook bijvoeglijk naamwoorden) die van plek kunnen wisselenZwart-wit
Politiek-ideologisch
Dichter-botanicus
Extremistisch-links
Democratisch-liberaal-conservatief
Links-extremistisch
Botanicus-dichter
Eerste deel van de samenstelling verwijst naar een bevolkingsgroepNederlands-hervormd
Rooms-katholiek
Baskisch-nationalistisch
Samenstellingen van/in aardrijkskundige namenKnokke-Heist
Latijns-Amerika
Noord-Holland
Nieuw-Zeeland
Samenstellingen met woorddelen met hoofdlettersZwart-Amerikaans
Anti-Frans
On-Engels
VUT-regeling
Benelux-land
Na een cijfer, aparte letter of symbool80-jarige
65+-kaart
y-as
tussen-s
mama’s-kindje
McDonald’s-maaltijd
Samenstelling met een initiaalwoordTv-kijker
IQ-test
Bedrijfs-ps-netwerk
Samenstelling met een bijzondere voor- of nabepalingNiet-rookster
Oud-burgemeester
Ex-gedetineerde
Meester-opzichter
Directeur-generaal
Minister-president
In combinatie met groep of werkstuk vernoemd naar auteur of inspirator en met St.- of Sint-Regering-Kennedy
Zaak-Profumo
St.-Anna
Sint-Jozef
ZelfnoemfunctieIk-vorm
Jij-vorm
Samenstelling met een klinkerbotsingHavo-opleiding
Vice-eersteminister

De volgende regels die onthouden dienen te worden, worden hieronder omschreven. De eerste heeft betrekking op het gebruik van de apostrof.

1. Apostrof

Als het grondwoord een letter, cijfer, symbool of initiaalwoord is, gebruik je een apostrof om een meervoud, bezitsvorm, verkleinwoord of een andere afleiding te vormen.

Gebruik van apostrof

NCRV’s eerste uitzending

Sms’jes

Gsm’s

Tv’loos

AOW’er

Uitzondering: Je plaatst in dergelijke gevallen een koppelteken en niet een apostrof na de achtervoegsels –achtig, -dom, -heid, en –schap.

Koppelteken in plaats van apostrof

TMF-achtig

Hbo-achtig

2. Samenkoppeling

Een samenkoppeling wordt geschreven met koppeltekens. Van een samenkoppeling is sprake wanneer een vaste woordgroep één begrip vormt.

Samenkoppeling

Het staakt-het-vuren

Onze-lieve-vrouw

Het vrouw-zijn

Let op: Samenkoppelingen uit andere talen behouden hun schrijfwijze.

Samenkoppelingen uit andere talen

A priori

Haute couture

Trompe-l’oeil

Samenkoppeling deel van een samenstelling

Als je een samenstelling maakt waar een samenkoppeling deel van uitmaakt worden de koppeltekens tussen de woorden van de samenkoppeling behouden. De samenkoppeling wordt dan vast geschreven aan het andere deel van de samenstelling.

Samenstelling met een samenkoppeling

Doe-het-zelf

Doe-het-zelfzaak

Nek-aan-nek

Nek-aan-nekrace

Kat-en-muis

kat-en-muisspel

Zie voor de overige regels onderstaand overzicht.

Overzicht overige regels

Regels voor het gebruik van een apostrof
RegelVoorbeeld
Grondwoord is een letter, cijfer, symbool of initiaalwoord – hiermee wordt een verkleinwoord, meervoud, bezitsvorm of andere afleiding gemaaktNCRV’s eerste uitzending
Sms’jes
Gsm’s
Tv’loos
AOW’er
Ge-sms
Ge-e-maild
Regels voor het gebruik van een koppelteken
RegelVoorbeeld
Grondwoord is een letter, cijfer, symbool of initiaalwoord – hiermee wordt een verkleinwoord, meervoud, bezitsvorm of andere afleiding gemaakt – bij de achtervoegsels:
-achtig, -dom,-heid en –schap.
TMF-achtig
21+-dom
In een samenkoppelingHet staakt-het-vuren
Onze-lieve-vrouw
Het vrouw-zijn
Samenstelling met een uitheemse woordgroepA-capellakoor
Haute-couturewinkel
Samenstelling waarin de eigennaam het rechterdeel vormtHet mini-Rode Kruis
Ex-New Yorker
Regels voor het aaneenschrijven
RegelVoorbeeld
Samenstelling waar een woordgroep deel van uitmaaktLangeafstandsraket
Eersteministerportefeuille
Nepopenhaard
Wanneer de betekenis van een van de woorddelen verzwakt is of niet meer herkend wordtHogeschool
Ademhalen
Als een voorzetselbijwoord met een woord als daar, er, waar, hier een voornaamwoordelijk bijwoord vormtDaarboven
Erop
Daarbovenop
Hierbovenop
Daarnaast
Hiertegen
Bij telwoordenEenentwintig
Tweeëntwintig
Bij namen van talen en dialecten met Standaard-, Middel-, Oud-, Nieuw-, Hoog-, en Plat-Platnederlands
Standaardduits
Oudengels
Overige regels
RegelVoorbeeld
Uitheemse samenkoppelingen behouden hun schrijfwijzeA priori
Haute couture
Trompe-l’oeil
Een samenstelling waar een samenkoppeling deel van uitmaaktDoe-het-zelf / doe-het-zelfzaak
Nek-aan-nek / nek-aan-nekrace
Kat-en-muis / kat-en-muisspel
Samenstelling of afleiding met meerdelige eigennaamAbu Dhabireis
Middelandse Zeegebied
Rode Kruispost
Samenstelling met een woordgroep die eindigt met een symbool, letter of cijferKarel I-sigaar
Lodewijk XV-meubel
Vitamine B12-kuur

De inhoud van dit artikel is gebaseerd op Het Groene Boekje.

Bron: Nederlandse Taalunie. (2013). Het Groene Boekje (8ste). Den Haag, Nederland: Sdu Uitgevers.

Wat vind jij van dit artikel?
Lou Benders

Lou is Scribbr's Product- en Kwaliteitsmanager. Ze heeft veel ervaring als taaldocent en editor en legt graag uit hoe je academische teksten schrijft.

Geen taalfouten en pijnlijke missers in je scriptie?

Schakel snel een professionele editor van Scribbr in.
Meer info & prijzen » Trustpilot score van 9.8

6 reacties

Saskia
25 augustus 2016 16:33

Ik stoei met het woord service. Wat is goed?
Servicetaken, servicemedewerker, service manager, service coördinator, service desk. Welke regel geldt hier?

Beantwoorden

Lou Benders
Lou Benders (Scribbr-team)
26 augustus 2016 15:31

Hoi Saskia,

Correct is om servicetaken, servicemedewerker, servicemanager, servicecoördinator en servicedesk te schrijven. De regel die geldt is dat het gaat om samenstellingen.

Service is niet een bijvoeglijk naamwoord, maar een zelfstandig naamwoord dat samen met een ander zelfstandig naamwoord, als manager, een samenstelling vormt.

Hopelijk heb ik je zo goed geholpen!

Groetjes,

Lou

Beantwoorden

Simone
28 juni 2017 20:24

Dag Scribbr-team!

Is het overheidsbesluitcontext of overheidsbesluitscontext? Of bestaat dit woord niet?

Alvast bedankt!

Beantwoorden

jimi
jimi (Scribbr-team)
5 juli 2017 19:33

Hoi Simone! Je kunt altijd het woord even googelen (vergeet het woord niet tussen aanhalingstekens te zetten) , dus: "overheidsbesluitcontext" en "overheidsbesluitscontext". In dit geval kwam er bij allebei de woorden niks omhoog, waaruit we kunnen opmaken dat het woord niet bestaat. In dat geval moet je zoeken naar een alternatief. Ik denk dat je in dit geval het woord in een zin moet veranderen, dus bijvoorbeeld: In de context van een overheidsbesluit... Succes!

Beantwoorden

Cc
2 oktober 2017 10:10

Beste mensen,

De enige en juiste spelling is snel te vinden in de onlineversie (dit schrijf je aan elkaar) van het Groene boekje: WWW.WOORDENLIJST.ORG .
Jammer dat jullie niet naar deze website verwijzen.
Vriendelijke groet,
Cc

Beantwoorden

Wouter
Wouter (Scribbr-team)
3 oktober 2017 19:09

Beste Cc,
Bedankt voor je berichtje! Het Groene boekje is inderdaad het beste naslagwerk. We verwijzen hier helemaal onderaan de pagina naar.
Groetjes,
Wouter

Beantwoorden

Reageer