Doel en structuur van een reflectieverslag

Gepubliceerd op door Laatste update op: 26 juli 2017

Het doel van een reflectieverslag is laten zien wat je van je ervaringen hebt geleerd en wat dat voor invloed heeft op je denken en doen.

Bij veel opleidingen moet je regelmatig een reflectieverslag schrijven. Soms voor een specifiek vak of een module, maar meestal in het kader van een stage of een assessment. Het reflectieverslag wordt ook wel procesverslag, supervisieverslag of evaluatieverslag genoemd.

Wat is reflecteren?

Reflecteren is bewust nadenken over je eigen handelen om op die manier je professionaliteit te vergroten (Groen, 2011). Volgens Van Halem, de Leeuw en Stuut (2008) is reflecteren het achterhalen van de achtergrond van je handelen.

Het is niet evalueren of terugkijken hoe je iets hebt gedaan, maar meer kijken waarom je iets op een bepaalde manier hebt gedaan of doet. De achterliggende gedachte is dat als je weet waarom je iets doet, je ook in staat bent jezelf te veranderen of bewuster te handelen.

Hoe ziet een reflectieverslag eruit?

Zoals voor elk verslag geldt, is het belangrijk dat je verslag een goede opbouw heeft en dat je kort en krachtig formuleert. Voor de kern van je verslag kun je gebruikmaken van de STARR-methode die zeer geschikt is om te reflecteren op je eigen handelen en die bij veel opleidingen gebruikt wordt. STARR staat voor Situatie, Taak, Actie, Resultaat en Reflectie.

OnderdeelToelichtingOmvang
TitelpaginaDe titelpagina moet er professioneel en aantrekkelijk uitzien. Op de titelpagina hoort het volgende te staan:

  • titel
  • naam van de student met studentnummer
  • naam studieonderdeel
  • naam docent
  • plaats, datum en jaar
1 A4
Inhoudsopgave De inhoudsopgave kun je automatisch genereren.1 A4
LeerdoelenHet onderdeel leerdoelen bevat de leerdoelen van het studieonderdeel waarop je reflectie van toepassing is. Verwijs naar brondocumenten zoals het competentieprofiel van de opleiding waarin de competenties staan die je moet beheersen. De specifieke leerdoelen van een studieonderdeel zijn daarvan afgeleid en worden veelal in een studiegids of handleiding opgenomen.1 A4
Ervaringen en situaties‘De omschrijving van je ervaringen en de situaties die je hebt meegemaakt vormt de kern van het stuk. Bespreek een aantal situaties; de situaties die voor jou het meest leerzaam waren. Per situatie ga je in op de volgende vragen:

1. Wat was de situatie? (Situatie)

  • Wanneer speelde de situatie zich af?
  • Wat speelde er?
  • Wie waren erbij betrokken?

2. Wat was je taak? (Taak)

  • Wat was je rol?
  • Wat wilde je bereiken?
  • Wat werd er van je verwacht/ Wat verwachtte je van jezelf in deze situatie?

3. Hoe heb je het aangepakt en waarom? (Actie)

  • Hoe pakte je het aan?
  • Waarom heb je het zo aangepakt? Onderbouw dit antwoord met theoretische concepten die je opleiding heeft aangereikt of die je zelf hebt opgezocht.

4. Heeft het gewerkt en waarom? (Resultaat)

  • Heeft het gewerkt?
  • Waarom wel/waarom niet?

5. Wat heb je ervan geleerd? (Reflectie)

  • Hoe vond je dat je het hebt gedaan?
  • Was je tevreden met de resultaten?
  • Wat is de essentie van wat je geleerd hebt?
  • Wat zou je de volgende keer eventueel anders of beter doen?
  • Kun je wat je hebt geleerd ook toepassen in andere situaties?
Max. 1 A4 per situatie
EindconclusieDit is een soort overall-reflectie op je (persoonlijke) leerdoelen die je eerder hebt omschreven. Wat heb je geleerd en waar ga je in de komende periode specifiek aandacht aan besteden? Dus wat zijn je persoonlijke leerdoelen voor de komende periode.max. 1 A4
BronnenDeze sectie bevat de opsomming van de gebruikte bronnen. Hierin moet in ieder geval de handleiding van het studieonderdeel of het competentieprofiel worden opgenomen.max. 1 A4

Hoe kom ik aan de leerdoelen?

In het competentieprofiel of de studiegids van je opleiding staan de competenties of einddoelen die je moet beheersen. De leerdoelen zijn daarvan afgeleid en worden vaak opgenomen in een studiegids of handleiding.

Als voorbeeld verwijzen we je naar het competentieprofiel van een pabo. Veel hbo-opleidingen werken met een persoonlijk ontwikkelplan (POP) waarin je eigen leerdoelen staan omschreven die gerelateerd zijn aan de einddoelen van de opleiding of fase van de opleiding.

Geef in dat geval aan wat je persoonlijke leerdoelen waren bij aanvang van het studieonderdeel of tijdens de periode waarop je moet reflecteren. Als je voor je eigen ontwikkeling een POP hebt opgesteld, dan kun je hieruit je persoonlijke leerdoelen halen.

CompetentieOntwikkelingsdoelOntwikkelingsactiviteitPlanningBenodigde begeleiding
CommunicerenOmgaan met klantenZes keer een middag meewerken op de servicebalie onder begeleiding van een ervaren medewerkerPeriode maart 2015Elke middag  begeleiding van een ervaren medewerker en een feedbackgesprek

Hoe kom je aan goede feedback op basis waarvan je kunt reflecteren?

  1. Vraag een aantal personen om feedback die vanuit een of meerdere verschillende rollen of posities iets over jouw handelen kunnen zeggen.
  2. Volg onderstaande stappen en maak een gespreksverslag.
    1. Maak een afspraak en geef aan waarom je juist aan deze persoon feedback vraagt.
    2. Stel een concrete en open vraag over een specifieke situatie:
      • beschrijf de situatie;
      • geef aan wat je rol was;
      • geef aan hoe en waarom je zo gehandeld hebt;
      • benoem wat je moeilijk vindt en waarom;
      • vraag concreet naar het effect van je handelen.
    3. Luister goed naar wat de ander zegt. Vraag door ter verduidelijking en vermijd de situatie dat je jezelf uitlegt met bijvoorbeeld ‘ja, maar…’
    4. Vat de feedback samen.
    5. Geef aan wat je raakt of wat het effect van de feedback op je is.
    6. Zoek indien nodig samen naar een aanpak of oplossing om je handelen te verbeteren.
    7. Maak concrete afspraken hoe je verder te werk moet gaan.

Welke situaties moet je kiezen?

Je kiest situaties die voor jou betekenisvol en kenmerkend zijn voor het beroep waarvoor je wordt opgeleid. Betekenisvol betekent dat je iets nieuws hebt geleerd of tot nieuwe inzichten bent gekomen.

Stel, je volgt een opleiding tot psycholoog, dan kan een intakegesprek met een cliënt een situatie zijn die betekenisvol is. Voor een technisch beroep zou dat een interview kunnen zijn met een medewerker om ontwerpeisen te inventariseren, of een technische inspectie voor het eerst zelf uitvoeren.

Groen (2011) stelt dat je ervan bewust wordt dat iets een betekenisvolle situatie is, wanneer je een bepaald gevoel hebt bij een bepaalde situatie of ervaring. Op het moment dat je je bewust bent van een prettige of onprettige situatie, kun je deze aanmerken als een voor jou betekenisvolle situatie. Die situatie hoeft voor een ander helemaal niet betekenisvol te zijn.

Op hoeveel situaties moet je reflecteren?

Reflecteren is zinvol als je jouw geleerde vaardigheden in de praktijk hebt moeten brengen. Dat kan op stage zijn, maar ook op andere momenten waarop geoefend wordt met ‘echte’ situaties (authentieke situaties). Om een goed reflectieverslag te schrijven kun je verschillende situaties beschrijven.

Vaak kun je niet aan de hand van één enkele situatie op alle competenties of leerdoelen reflecteren, maar heb je verschillende situaties nodig om alle competenties of leerdoelen voldoende aan bod te laten komen. Probeer in ieder geval drie situaties te beschrijven.

Voorbeeld van situatie met STARR

Didactische competentie

Zorgen voor een krachtige leeromgeving en bevorderen van het leren.

Persoonlijke leerdoel

Een duidelijke instructie geven.

Situatie

Ik loop stage in groep 4 waarin wekelijkse lessen wereldoriëntatie op het programma staan. De methode die gebruikt wordt gaat uit van vakintegratie aan de hand van thema’s. Het thema was ‘Op wereldreis’.

Taak

Lessen geven op het gebied van wereldoriëntatie aan kinderen van groep 4.  Ik wilde bereiken dat de kinderen rustig aan het werk gingen en ik genoeg tijd overhield om kinderen die meer instructie nodig hebben, te kunnen helpen.

Actie

Thema’s kunnen worden gekozen vanuit een bepaald vak, sociale problemen of kwesties, alledaagse kwesties van leerlingen zelf. Het moeten volgens Boxtel (2009) aantrekkelijke onderwerpen zijn. Ik heb het thema ingeleid met een filmpje en heb de kinderen krantenknipsels laten meenemen over een land waar ze graag naartoe wilden. Dat heb ik gedaan om de les aantrekkelijker te maken. Elke les ben ik gestart met een instructie waarna de kinderen aan het werk gingen. Ik heb de structuur gevolgd die op de school is afgesproken.

Van Herpen, Mezenberg & Schut (2013) geven aan dat er altijd duidelijkheid moet zijn over de ruimte, de tijd en de criteria. De kinderen kunnen op een bord zien hoeveel tijd ze ergens voor hebben. Het is daarbij ook belangrijk dat het duidelijk is wat de kinderen mogen doen als ze klaar zijn. Na de instructie ben ik een rondje door de klas gelopen en heb ik een aantal kinderen aan de instructietafel geholpen. Dit zijn de kinderen die op dat moment nog extra uitleg nodig hadden.

Resultaat

De kinderen waren zeer enthousiast en het was over het algemeen rustig in de klas. De kinderen die eerder klaar waren zijn rustig verder gegaan met hun weektaak. In het begin had ik het methodeboek nog af en toe nodig. Ik merkte dat de kinderen daardoor wat onrustig werden en met elkaar gingen praten.

Reflectie

Ik was tevreden over hoe de kinderen aan het werk gingen. Ik had alleen te weinig tijd om alle kinderen te helpen. Na de feedback van mijn begeleidster heb ik nog duidelijker de instructie gegeven. Dat hielp, want daarna werd er goed geluisterd en stonden er minder kinderen bij de instructietafel. Om te kunnen differentiëren is het van belang dat instructies effectief gegeven worden zonder dat je het methodeboek nog nodig hebt (Herpen, Mezenberg & Schut, 2009).

De volgende keer zal ik nog meer tijd aan mijn voorbereiding besteden zodat ik ook bij een nieuw thema niet meer stof hoef op te zoeken. Ik heb geleerd om een effectieve instructie te geven waardoor de kinderen duidelijk weten wat ze moeten doen, en ook wat ze moeten doen als ze klaar eerder klaar zijn met hun werk. Ik besef me nu dat een goede voorbereiding daarvoor van groot belang is.

Tips

  • Begin op tijd met reflecteren en niet pas zodra je het verslag moet inleveren. Houd een logboek bij waarin je aantekeningen maakt van wat er gebeurd is en wat je hebt geleerd of wat je vast wil houden voor je eigen ontwikkeling. Hiermee voorkom je veel werk achteraf.
  • Vraag regelmatig feedback aan collega’s, medestudenten of andere betrokkenen.
  • Schrijf het verslag in de ik-vorm.
  • Schrijf in foutloos Nederlands. Bijvoorbeeld door het verslag te laten nakijken door Scribbr.

Bronnen geraadpleegd

Boxtel, C. van, Bulthuis, H., Goudsmit, H., Hooghuis, F., Mulder, B. J., Smulders, P., … Weme, B. de. (2009). Vakintegratie in de Mens- en Maatschappijvakken. Geraadpleegd van http://www.expertisecentrum-mmv.nl/cms_data/Vakintegratie_LEMMV_webversie2.pdf

Groen, M. (2011). Reflecteren de basis. Groningen, Nederland: Wolters Noordhoff.

Halem, N. van, Leeuw, H. de, & Stuut, T. (2008). Zakboek Werkbegeleiden in Zorg & Welzijn. Houten, Nederland: Bohn Stafleu van Loghum.

Herpen, M. van, Mezenberg, J., & Schut, R. (2010, februari). Effectieve instructie. Ogoscoop, 14(2), 14-21.

Walburgh Schmidt, B. (2013, 25 september). Ding 16: Slim reflecteren en feedback vragen, hoe doe ik dat? Geraadpleegd van http://www.23leerwerkdingeninwelzijn.nl/?p=438

Wat vind jij van dit artikel? (je stem is anoniem)
Bezig met het verwerken van je stem...
Je stem is doorgevoerd :-)
Je hebt al gestemd op dit artikel. Bedankt :-)
119 lezers vinden dit artikel handig. 145 stemmen in totaal.

Geen taalfouten en pijnlijke missers in je scriptie?

Schakel snel een professionele editor van Scribbr in.
Meer info & prijzen » Trustpilot score van 9.7
Scribbr prof

Geschreven door Bas Swaen

Bas is mede-oprichter van Scribbr. Bas komt uit een echt onderwijsgezin en is een ervaren scriptieschrijver. Met heldere uitleg over moeilijke materie probeert Bas studenten op weg te helpen.

6 reacties

  1. Romana fare:

    ik moet mijn reflectie verslag maken maar ik weet niet hoe dit op te stellen. Kunt u mij op weg helpen? Ik doe de hbo-v opleiding, en zit in het eerste jaar.

    • Bas Swaen (Scribbr-team):

      Hoi Romana, kom je er nog niet uit na het lezen van dit artikel? Dan is het beter om contact te zoeken met je school om te vragen om een voorbeeld van een verslag. Dan kun je dat gebruiken als uitgangspunt!

  2. Verveer Jenny:

    ,Goeienavond , dhr.Bas kunt u mij helpen aan voorbeelden over reflectie door de volgende zinnen aan te vullen1.
    1. Ik heb geleerd dat ……………..
    2. Ik ben te bewust geworden van het feit dat……………
    3. Ik heb ontdekt dat……….
    4. Ik heb opgemerkt dat ik……..
    5.ik was verbaasd dat ik….
    6.ik was blij met het feit dat ik…..

    • Anna Hoogterp (Scribbr-team):

      Beste Jenny,

      Dat is een zeer persoonlijke vraag en die kan ik voor jou natuurlijk niet beantwoorden. Maar stel nu dat je op de pabo zit. Dan kun je iets bedenken als: “Ik heb geleerd dat ik met duidelijke handgebaren overtuigender voor de klas sta.” Of: “Ik heb ontdekt dat kwaad worden op leerlingen niet een juiste benadering van een conflict is.” Wellicht kun je zo verder denken voor je eigen situatie.

      Groeten, Anna

  3. rishaad kishun:

    Geachte heer/mevrouw,

    Voor het eerst moet ik een reflectieverslag maken voor mijn mbo creditmanagement (incasso) opleiding.
    Kunnen jullie mij op weg helpen en hoe ik het kan aanpakken?

    Dank alvast.

    Rishaad Kishun
    06-42720172

    • Wouter (Scribbr-team):

      Beste Rishaad,
      Het bovenstaande artikel biedt een hoop informatie, heb je hier specifieke vragen over waar ik je bij kan helpen?
      Groetjes,
      Wouter

Reageer